Seul yemek artığını tartıp faturaya yazıyor, New York aynı yolun henüz başında

Aradaki fark önemli, çünkü çöp alanına gömülen yemek sessiz bir iklim sorunu. Oksijensiz ortamda çürüyen organik atık metan salar; BBC'nin aktardığına göre metan, 20 yıllık bir süre içinde ısıyı karbondioksitten 80 kat fazla tutar. Üstüne çöpten sızan koyu renkli sıvı, yani sızıntı suyu, toprağa ve yeraltı suyuna karışabilir.

Otuz yılda kurulan bir düzen

Kore'nin bu yola girmesinin nedeni 20. yüzyılın ikinci yarısındaki hızlı kentleşmeydi: yemek artığı öteki çöple birlikte atılınca çöp alanları ve temizlik sorunları büyüdü. Çözüm tek hamlede gelmedi, katman katman kuruldu:

• 1995: Çöp için hacme dayalı ücret getirildi; ne kadar çok atarsan o kadar çok ödersin.
• 1997: Yemek artığını ayrı atmak zorunlu oldu.
• 2005: Yemek artığının doğrudan çöp alanına gömülmesi tümüyle yasaklandı.
• 2010: Akıllı kutular deneme olarak kullanılmaya başladı.
• 2010'ların başı: Yemek artığından çıkan sızıntı suyunun denize dökülmesi yasaklandı. (BBC bu yasağı 2013'e, The Korea Herald 2011'e tarihliyor.)
• 2013: The Korea Herald'a göre yemek artığı için miktara dayalı ücret ülke çapında uygulanmaya başladı.

Sistemin en görünür parçası, Hong'un kullandığı türden kutular. Bunlar RFID, yani radyo frekanslı tanımlama teknolojisiyle çalışıyor: market kasasındaki barkodun kablosuz akrabası gibi düşünülebilir. Kart okutulunca kutu kimin artık attığını biliyor, tartıyor ve ücreti o haneye yazıyor. Böylece artık, ortak bir çöp giderinden haneye özel bir faturaya dönüşüyor.

"Yemek artığımın ağırlığını ve maliyetini görmek, ne kadar çok şey attığımın daha çok farkına varmamı sağladı," diyor Hong, BBC'ye.

Rakamlarla Kore'nin tartılı kutuları

Sistemin bilgi altyapısını Kore hükümetinin çevre kurumuna bağlı Kore Çevre Şirketi (K-eco) yürütüyor; kutuları yerel yönetimler kurup işletiyor, merkezi veritabanı ise K-eco'da duruyor. Aşağıdaki tablonun ilk iki satırı K-eco'nun sitesindeki 2010-2024 toplamından, son iki satırı BBC'nin aktardığı 2025 hükümet verisinden alındı:

Artık nereye gidiyor?

Toplanan artık üç ana yola sapıyor: hayvan yemi, gübre ve enerji. Enerji yolunun örneği, ülkenin ortasındaki Daejeon Biyoenerji Merkezi. BBC'nin aktardığına göre tesis aldığı atığın yüzde 70-75'ini enerjiye çeviriyor ve yaklaşık 6.000 Kore hanesinin günlük elektrik ihtiyacını karşılayacak kadar üretim yapıyor. Ülkede bunun gibi 340'tan fazla tesis var.

Mantık şöyle: çöp alanında havaya karışacak metan, kapalı bir reaktörde yakalanıp yakıt olarak yakılıyor. Yanma sonunda karbondioksit çıkıyor, ama ısıyı çok daha güçlü tutan metanın atmosfere kaçması önleniyor. Kore hükümeti 2024'te, bu tesislerin ürettiği enerjiyle 2026'ya kadar yaklaşık 230 milyar won değerinde fosil yakıtın yerini doldurmayı hedeflemişti.

Kusursuz değil: tuz, su ve fatura

Yüzde 97 etkileyici görünse de hikâyenin pürüzleri var. The Korea Herald'ın Kore hükümetinin çevre kurumuna dayandırdığı rakamlara göre Koreliler kişi başı yılda yaklaşık 95 kilogram yemek artığı atıyor; dünya ortalaması 79 kilogram. Yani sistem artığı iyi değerlendiriyor, ama artığın kendisi azalmış değil.

Gazete iki teknik sorunun da altını çiziyor: Kore'nin yemek artığının yaklaşık yüzde 80'i su ve iyi yönetilmezse toprağı ve yeraltı suyunu kirletebiliyor. Artığın çoğu hayvan yemine ya da gübreye dönüşse de Kore mutfağının yüksek tuz içeriği bu yeniden kullanımın verimini sınırlıyor.

Bir de maliyet var. The Korea Herald'a göre yalnız yemek artığını işlemenin faturası 2024'te yaklaşık 823,5 milyar won'a ulaştı; toplama, taşıma ve doğaya verilen zarar da hesaba katılınca toplam yükün yılda 20 trilyon won'a yaklaştığı tahmin ediliyor.

Kore Çevre Enstitüsü'nden kıdemli araştırmacı Munsol Ju BBC'ye şöyle diyor: "Güney Kore yemek artığı geri dönüşümünde önemli ilerleme kaydetti, ama şimdi bir dönüm noktasındayız; yeni teknolojiler ve politikalar bu ilerlemeyi daha da ileri taşımaya yardım ediyor."

Cezadan ödüle: Seul'ün yeni hamlesi

Geri dönüşümde tavana dayanan Seul, şimdi daha az atmayı ödüllendirmeyi deniyor. Seul yönetimi Aralık 2025'te bir "yemek artığı azaltma puanı" düzeni duyurdu. RFID kutu kullanan ve bir önceki yılın aynı dönemine göre artığını yüzde 10 ile 30 ya da daha fazla azaltan haneler, dönem başına 5.000 puana kadar hak ediyor; bu da yaklaşık 5.000 won ediyor. Puanlar vergi, doğalgaz faturası ya da apartman aidatında nakit gibi kullanılabiliyor. Katılım her altı ayda 1.000 haneyle sınırlı.

Seul'ün iklim ve çevre biriminin başındaki Kwon Min, The Korea Herald'a "Yemek artığını azaltmak, vatandaşların karbon salımını kesmek ve atık işleme maliyetini düşürmek için yapabileceği en etkili gündelik adımlardan biri," dedi. Tartılı kutuların biriktirdiği veri, burada ikinci bir işe yarıyor: kimin gerçekten azalttığını ölçmek.

New York: aynı hedef, farklı bir şehir

New York, yemek artığını ayırmayı Ekim 2024'te zorunlu kıldı ve BBC'ye göre bunu yaparken Güney Kore'yi örnek gösterdi. Sakinler artıklarını kapağı sıkı kapanan etiketli bir kaba koyup geri dönüşüm kutularıyla birlikte kaldırıma bırakıyor. Program yaklaşık 3,4 milyon haneyi kapsıyor; ABD'deki en büyük organik atık toplama girişimi.

Uyum ise zor geliyor. Şehrin temizlik dairesi beş ilçede kapı kapı dolaşıp sakinlerle 60.000'den fazla görüşme yaptı ve program başladığından beri kurala uymayan hanelere 63.000'den fazla ihlal bildirimi gönderdi. Nisan 2025'teki ilk denetim dalgası kısa sürede askıya alındı, 1 Ocak 2026'dan itibaren ise yeniden bütün binalara uygulanıyor.

Aynı haberde ilginç bir ayrıntı var: Baruch College'dan Doç. Dr. Samantha MacBride'ın incelemesine göre, program başladıktan kısa süre sonra yüzde 5'in altında kalan toplama oranı Nisan 2025 denetimleriyle yüzde 10 dolayına çıktı; ama "ceza kesme sıklığı, toplama oranındaki iyileşmeyle ilişkili değildi." Yani insanları harekete geçiren cezanın kendisi değil, denetimin var olduğunu bilmek gibi görünüyor.

Şehir ayrıca beş ilçeye 400'den fazla güneş enerjili akıllı kompost kutusu yerleştirdi. Kutular günün her saati bir cep telefonu uygulamasıyla açılıyor ve ücretsiz. Manhattan'ın East Village semtinde oturan Grace Fu bunları sevdiğini söylüyor, ama bir sorunu da var: "Apartmanımızın çevresine o kadar çok kemirgen çektiler ki kendi kutumuzu binanın içine almak zorunda kaldık." Fu, daha sık boşaltmanın işe yarayacağını ekliyor.

Toplanan artık nereye gidiyor?

BBC'nin aktardığına göre New York'un temizlik dairesi 2025'te yaklaşık 140.000 ton ev kaynaklı organik atığı işledi. Bu, hanelerin yılda ürettiği yaklaşık 1,5 milyon tonun yüzde 9'u kadar: önceki yıllara göre belirgin bir artış, ama Kore'nin yüzde 97'sinden çok uzak.

Toplanan artık, semte göre iki yerden birine gidiyor. Bir kısmı Staten Island Kompost Tesisi'nde gübreye dönüşüyor; geri kalanı Brooklyn'deki Newtown Creek arıtma tesisinde kanalizasyon çamuruyla birlikte çürütülerek biyogaz ve arıtma çamurundan elde edilen katı gübre malzemesine çevriliyor. Tesisin yumurta biçimli dev çürütücüleri, Brooklyn silüetinin tanıdık parçalarından biri.

Kore modeli New York'a taşınabilir mi?

Columbia İklim Okulu'nda Sürdürülebilirlik Yönetimi programını yöneten Steven Cohen, New Yorkluların yaklaşık yüzde 70'inin apartmanda yaşadığını hatırlatarak Kore yaklaşımının burada da potansiyeli olduğunu düşünüyor. "Güney Kore'nin RFID kutuları her sakini kendi organik atığından doğrudan sorumlu kılabilir," diyor BBC'ye.

Ama Cohen'e göre asıl engel teknoloji değil, alışkanlık: "Sorun, bu şehirdeki insanların çoğunun organik atığını hâlâ düzgün ayırmaması." Ona göre yemek artığı geri dönüşümünün neden önemli olduğunu anlatan daha iyi bir eğitim ve teşvikler katılımı artırabilir.

İki şehrin deneyimi aynı soruya çıkıyor: insanları artığı ayırmaya ne ikna eder? Kore'nin cevabı otuz yıla yayılan yasaklar, tartı ve fatura oldu; şimdi Seul buna ödülü ekliyor. New York ise cezayla başladı ve kendi verisi, cezanın tek başına yetmediğini söylüyor. Seul'ün puan denemesi gerçekten daha az yemek atılmasını sağlarsa, sıradaki örnek alınan şey kutular değil, o kutuların biriktirdiği veri olabilir.

Seunghwan Hong içinse mesele çoktan gündelik bir iş: "Yemek artığı ortak bir sorumluluk."

Fotoğraf: revi, CC BY 2.0 kr, Wikimedia Commons