Çin'de 700 yıllık kafatası, yasa metinlerindeki burun kesme cezasının ilk kemik izi olabilir

Bulgunun önemi de tam burada: tarihçiler bir cezanın yasa metninde yazılı olduğunu bilir, ama gerçekten ne sıklıkla ve kime uygulandığını çoğu zaman bilemez. Bir iskelet, kâğıt üzerindeki kuralın bir insanın bedenine nasıl dokunduğunu gösteren nadir tanıklardan biridir.

Beş ceza ve burun kesme

Eski Çin'de ağır suçlara verilen bedensel cezalar genellikle "beş ceza" adıyla bir arada anılır. Bu düzende yüze silinmez mürekkeple işaret vurmak, burnu kesmek (yi), ayağı kesmek (yue), hadım etmek ve ölüm cezası yer alıyordu. Burun kesme cezasını anlatan Çince karakter 劓 da bu anlamı kendi yapısında taşır: "burun" anlamına gelen işaretle "bıçak" anlamına gelen işaretin birleşiminden oluşur.

Bu cezalar, bedeni kalıcı olarak işaretleyerek kişiyi toplum önünde damgalamaya yönelikti. Texas A&M Üniversitesi'nin 2024'te yayımladığı bir duyuruya göre bedeni eksilten cezalar Han hanedanı döneminde, İmparator Wendi'nin MÖ 167 yılındaki bir fermanıyla resmen kaldırılmıştı. Ancak bazı biçimleri sonraki yüzyıllarda yeniden ortaya çıktı; Sanmenxia'daki kadın da bu cezanın çok daha geç bir dönemde, 13. ve 15. yüzyıllar arasında hâlâ uygulanmış olabileceğini düşündürüyor.

Kadın kimdi, ne zaman yaşadı?

Kalıntılar, Sanzhiyuan mezarlığında 2019'da yapılan kurtarma kazısında gün ışığına çıkarıldı. Bu kazıda farklı dönemlerden 299 mezar bulundu. M318 numaralı mezardaki kadının 1298 ile 1404 yılları arasında öldüğü belirlendi. Bu aralık, Moğol kökenli Yuan hanedanının son dönemi ile Ming hanedanının ilk yıllarına denk geliyor.

Polonya'nın bilim haber sitesi KopalniaWiedzy.pl'nin çalışmaya dayanarak aktardığına göre kemiklerde yapılan karbon ve azot izotop analizleri, kadının ağırlıklı olarak darı gibi bitkilerle beslendiğini, hayvansal proteini ise az tükettiğini gösteriyor. Mezar eşyalarının sadeliği de düşünüldüğünde, toplumun seçkin kesiminden gelmediği anlaşılıyor.

Kafatası ne anlatıyor?

Araştırmacılar kafatasını bilgisayarlı tomografi dahil çeşitli yöntemlerle inceledi. Burun, kafatasında büyük ölçüde kıkırdaktan oluşur; kemik kısmı ise iki ince burun kemiği ve bunların altında kalan armut biçimli bir açıklıktan (bilimsel adıyla apertura piriformis) ibarettir. Kadının iki burun kemiğinin de alt kısımları yoktu, açıklığın kenarlarında kemik kaybı vardı ve burnun tabanındaki küçük kemik çıkıntı da kesilmişti.

En önemli ayrıntı, kesik kenarların iyileşme izleri taşımasıydı. Kemik ancak canlı bir bedende kendini onarabildiği için bu, kaybın en azından bir kısmının kadın hayattayken gerçekleştiğini ve sonrasında uzun süre yaşadığını gösteriyor.

Başka açıklamalar neden elendi?

Ekip, burun bölgesindeki bu kaybı açıklayabilecek başka olasılıkları tek tek ele aldı:

• Doğuştan bir farklılık: Korunmuş kemik parçaları ve gelişimsel bir bozukluğa özgü işaretlerin olmaması bu ihtimali zayıflatıyor.
• Hastalık: Tümörler, enfeksiyonlar ve burun bölgesini tahrip edebilen cüzzam (lepra) gibi hastalıkların kemikte bıraktığı tipik değişiklikler görülmedi.
• Sıradan bir yaralanma: Düşme ya da çarpma gibi durumlarda genellikle yüzün komşu bölgeleri de etkilenir, burun kemikleri yerinden oynar ya da ön dişler kaybedilir. Kadının kafatasında bu tür izler yoktu.

Geriye en olası açıklama olarak, yasal bir ceza olarak burnun kesilmesi kalıyor. İkinci ipucu gömülme biçimi: kadın, Sanzhiyuan'da yüzüstü gömülmüş olarak bulunan tek kişi. Çin tarihinin bazı dönemlerinde yüzüstü gömme, ölen kişinin suçlu sayılmasıyla ya da ona verilen bir cezayla ilişkilendirilmişti.

Bulgunun sınırları

Araştırmacılar kesin bir hüküm vermiyor. KopalniaWiedzy.pl'nin aktardığına göre ekip, bir yaralanmayı ya da bir hastalığı veya yarayı tedavi etmek için yapılmış bir müdahaleyi tamamen dışarıda bırakamadıklarını kabul ediyor. Yüzüstü gömülme de tek başına belirleyici değil, çünkü bu biçimde yapılan her gömme ceza anlamı taşımıyordu.

Kadının neden cezalandırılmış olabileceği de bilinmiyor. Aynı habere göre bu ceza, örneğin sığır ya da at çalanlara veriliyordu; başka hayvanları çalmakta ise suçun tekrarlanması hâlinde gündeme gelebiliyordu. Ama iskelette kadının ne yaptığına dair hiçbir iz yok.

Aynı bölgeden önceki ipuçları

Çalışmanın yazarları Yawei Zhou, Chuyan Zhang, Fei Yan ve Qian Wang. Wang, Texas A&M Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi'nde çalışan bir paleoantropolog ve aynı bölgedeki bedensel cezalar üzerine daha önce de çalışmıştı. Üniversitenin 2024 duyurusuna göre Wang ve Henanlı meslektaşları, Sanmenxia yakınında bulunan ve 2.300-2.500 yıl önce, Doğu Zhou döneminde yaşamış iki erkeğin kalıntılarında ayak kesme cezasının (yue) izlerini tanımlamıştı.

Türk okurun bu cezalara ilişkin tanıdığı bir başka örnek de var: Arkeofili'nin 2022'de aktardığı, Pekin Üniversitesi'nden Li Nan'ın incelediği ve Shaanxi eyaletindeki Zhouyuan bölgesinde bulunan 2.800-3.000 yıllık bir kadın iskeletinde de ayak kesme cezasının izleri görülmüştü. Ayak kesmeyle ilgili iskelet kanıtları böylece birikirken, burun kesme için bu kadın ilk örnek olarak kayda geçiyor.

Açık kalan soru

İyileşmiş kemikler, kadının bu olaydan sonra yıllarca yaşamış olabileceğini gösteriyor. Bir tür bakım görmüş olması muhtemel; yüzünü bir örtüyle ya da bir tür takma burunla gizlemiş olabileceği de dile getiriliyor, ancak bunun bir tahmin olduğu vurgulanıyor. Asıl merak edilen, bu kadının gerçekten istisna mı olduğu, yoksa yeniden incelenecek eski mezarlık koleksiyonlarında benzer izlerin gözden kaçmış olup olmadığı.

Fotoğraf: Gary Todd, CC0, Wikimedia Commons