Yerli DNA Analizleri, Kara Veba Sonrası 400 Yıllık Salgınların İzini Sürüyor

Avrupa’yı 1347‑1353 yılları arasında felç eden Kara Veba’nın ardından, hastalığın tamamen yok olduğu düşünülüyordu. Ancak Tartu Üniversitesi’nden bir araştırma ekibi, antik DNA analizleri sayesinde, bu yıkıcı salgının sonraki dört yüzyılda da ara ara kıyıya vurduğunu, yeni genetik hatlar oluşturduğunu ve ticaret, göç, savaş gibi insan faaliyetleriyle yayılmaya devam ettiğini ortaya koydu.

Ekibin çalışması, Estonya, Rusya, İngiltere, Hollanda ve İsviçre’deki 11 arkeolojik sit alanından elde edilen insan kalıntılarındaki Yersinia pestis DNA’sını inceledi. Bu örneklerden 26 genom, 14. yüzyıldan 18. yüzyıla kadar uzanan bir zaman dilimini kapsıyor ve "İkinci Veba Pandemisi" olarak adlandırılan dönemi detaylandırıyor. Genomların coğrafi dağılımı, hastalığın tek bir merkezden yayılmadığını, Avrupa’nın farklı bölgelerinde bağımsız olarak yeniden ortaya çıktığını gösteriyor.

Özellikle 1450‑1500 yılları arasında, bakterinin üç ana dalına ayrıldığı ve bu dalların vahşi kemirgen popülasyonlarında yeni rezervuarlar oluşturduğu tespit edildi. Araştırmacılar, bu genişlemenin "Büyük Rönesans Kuraklığı" gibi iklimsel faktörlerle ilişkilendirilebileceğini belirtiyor; iklim değişikliklerinin kemirgen nüfuslarını ve dolayısıyla bakteri yayılımını etkilediği modern veba sistemlerinde de gözlemleniyor.

Çalışmanın bir diğer yeniliği, antik genomların tarihsel bağlamını daha kesin bir şekilde ortaya koyan bir tarihleme yöntemi geliştirilmesi. COVID‑19 pandemisi sırasında genomların kesin tarihlerle eşleştirilebilmesinin aksine, arkeolojik örnekler genellikle geniş bir radyokarbon tarih aralığıyla sınırlı kalıyordu. Araştırmacılar, genomların evrimsel ağaç üzerindeki konumlarını kullanarak bu tarih aralıklarını daralttı ve 64 yayınlanmış genom ile 11 yeni sekans arasında, 14. yüzyıldan 18. yüzyıla kadar belgelenen veba dalgaları arasında doğrudan bağlantılar kurdu.

Genetik bulgular, insan hareketlerinin hastalığın yayılımındaki rolünü de net bir şekilde ortaya koyuyor. Yeni analizler, 30 Yıl Savaşları (1618‑1648) ve Büyük Kuzey Savaşı (c. 1700‑1721) dönemlerinde ortaya çıkan salgınları, ordu hareketleri, mülteci akımları ve ticaret yolları üzerinden yayılan yeni Yersinia pestis hatlarıyla ilişkilendiriyor. Örneğin, 1710’da Tallinn kuşatması sırasında ortaya çıkan veba vakaları, bu yeni hatların bir yansıması olarak değerlendirildi.

Sonuç olarak, bu çalışma sadece Kara Veba’nın ardından Avrupa’da hastalığın nasıl tekrar tekrar ortaya çıktığını açıklamakla kalmıyor, aynı zamanda antik patojenlerin tarihsel zamanlamasını daha kesin bir şekilde belirlemenin yollarını da sunuyor. İnsan faaliyetlerinin, iklim değişikliklerinin ve doğal rezervuarların etkileşimi, yüzyıllar boyunca veba salgınlarının dinamiklerini şekillendirmiş; bu da günümüz pandemileriyle paralellikler kurarak, tarihsel ve modern bulaşıcı hastalıkların anlaşılmasına yeni bir perspektif kazandırıyor.