Yosemite'nin yeşil çayırları 150 yıl önceki koyun sürülerinin bedelini hâlâ ödüyor

Konunun önemi Yosemite ile sınırlı değil. Çalışma, "yeşil görünen yer sağlıklıdır" varsayımının ne kadar yanıltıcı olabileceğini sayılarla gösteriyor ve dağ çayırlarını onarmanın kaç kuşak süren bir iş olduğunu ortaya koyuyor.

Bir çayırın toprağı nasıl birikir

Islak dağ çayırlarının toprağı, binlerce yıl boyunca ölen bitki köklerinin ve gövdelerinin tam çürüyemeden üst üste yığılmasıyla oluşur. Soğuk ve suya doymuş toprakta ayrışma yavaştır, bu yüzden organik madde birikir. Araştırmacılar Tuolumne'deki karbonca zengin toprakların yaklaşık 2.000 yıllık olduğunu belirtiyor.

Bu birikimin asıl mimarı, sazgiller ailesinden Carex scopulorum. İngilizcede "dağ sazı" diye anılan bu bitki, toprağın altında kökleri ve sürünen gövdeleriyle (rizom) sık bir keçe örer. Her yıl yeni kök üretir, eskileri toprağa karbon olarak bırakır ve yapraklarıyla toprağı gölgeleyip kurumasını önler.

Ekosistemin karbon hesabını bir banka hesabı gibi düşünmek işe yarar. Bitkilerin fotosentezle havadan çektiği karbon "gelir" (bilim dilinde brüt birincil üretim), bitkilerin ve toprak canlılarının solunumla geri verdiği karbon "gider"dir (ekosistem solunumu). Gelir gideri aşarsa toprak zenginleşir; tersi olursa hesap eksiye düşer ve toprak, binlerce yılda biriktirdiği sermayeyi harcamaya başlar.

Muir'in "toynaklı çekirgeleri"

Çayırın başına gelenleri en erken kayda geçirenlerden biri, sonradan Amerikan doğa koruma hareketinin simgesi olacak John Muir'dü. Muir 1869 yazında, Delaney adlı bir koyun sahibinin 2.050 başlık sürüsüyle birlikte Sierra Nevada'nın yükseklerine çıktı. O yaz tuttuğu günlükleri 1911'de My First Summer in the Sierra (Sierra'daki İlk Yazım) adıyla kitaplaştırdı.

Kitabın 16 Haziran tarihli notunda Muir şöyle yazar: "Koyunlar da insanlar gibi acıktıklarında zapt edilemez. Benim koruduğum zambak bahçeleri dışında, bu toynaklı çekirgelerin kamptan bir iki mil çevrede uzanabildiği neredeyse her yaprak yenip bitti." "Toynaklı çekirgeler" (hoofed locusts) ifadesi, o günden beri koyun otlatmasının dağlara verdiği zararın simgesi olarak anılır. Muir aynı yazın ilerleyen günlerinde Tuolumne Çayırları'nı "çiçekli çimenlikler" diye tarif eder.

Ulusal Park Servisi'nin (NPS) tarih sayfasına göre 1870 yazında yalnız Tuolumne Çayırları'nda 15.000 kadar koyunun otladığı tahmin ediliyor. Yosemite 1890'da ulusal park ilan edildi, ancak çobanlar onlarca yıldır alıştıkları otlakları bırakmakta direndi. NPS'nin aktardığına göre koyunların parka izinsiz girdiğine dair haberler ancak 1906'ya gelindiğinde azaldı.

40 bin fide, dört yaz

Cooper'ın ekibi bu mirası tersine çevirip çeviremeyeceklerini görmek için 2016'da çayıra dağ sazı fideleri dikmeye başladı. Ekipteki yüksek lisans öğrencisi Lydia Baldwin'in 2018 tarihli tezine göre ilk yıl 20.000 fide toprağa girdi; toplamda yaklaşık 40.000 fide elle dikildi. Deney 2016-2019 arasını kapsadı ve Ulusal Park Servisi ile Kaliforniya Balık ve Yaban Hayatı Dairesi tarafından desteklendi.

Fideler beklenenden dayanıklı çıktı. Makalenin özetine göre dikilen sazların yüzde 75,2'si dört yıl sonra hâlâ hayattaydı ve toprak altındaki kök kütleleri her yıl bitki başına ortalama 1,34 gram arttı. Yavaş ama istatistik olarak anlamlı bir büyüme.

Earth.com'un aktardığına göre ekip, kemirgenlerin fidelere zarar verip vermediğini anlamak için bazı deneme alanlarını çitle çevirdi. Ne var ki 2017'deki yoğun kar haziran ayına kadar erimeyince yer sincapları çayırdan çekildi ve bu deney sonuç vermedi. Kış aylarındaki karbon kaybını ölçmek için de toprak örnekleri Colorado'daki bir dondurucuya taşınıp incelendi.

Hesap neden tutmuyor

Fidelerin yaşaması sevindirici, ama karbon hesabı başka bir tablo çiziyor. Ekip, çayırdaki deneme alanlarında yaz boyunca karbondioksit alışverişini ölçtü ve ölçüm yapılamayan dönemleri modelle doldurdu. Makalede verilen yıllık ortalamalar şöyle:

Kısacası çayır, her yıl ürettiğinden belirgin biçimde fazlasını harcıyor. Araştırmacılara göre hesabın yeniden artıya geçmesi için ya çayırın fotosentez üretiminin yüzde 63 artması ya da solunumun yüzde 39 azalması gerekiyor. Earth.com'un aktardığı açıklamada Cooper, "Kar örtüsünün ortalamanın üstünde olduğu yıllarda bile her yıl bu kadar karbon kaybı yaşanmasına şaşırdık" diyor.

Bu sonuç ekip için sürpriz olsa da tamamen yeni değil. Baldwin'in tezi de dikimden iki yaz sonra, dikilen ve dikilmeyen alanlar arasında karbon depolama açısından fark bulunmadığını, modelin çayırı karbon tutan değil karbon veren bir alan olarak gösterdiğini yazmıştı.

Yeşil olan her yer sağlıklı değil

Makaleye göre bugünkü bitki örtüsünde toprağın yüzde 20'den fazlası çıplak, verimli sazlar ve hasırotları ise yüzeyin yüzde 10'undan azını kaplıyor. Otlatmanın ardından yerleşen bitkiler kısa ömürlü ve sığ köklü. Yeşil bir görüntü veriyorlar, ama 2.000 yıllık toprağı ayakta tutacak kadar kök ve karbon üretmiyorlar.

Çıplak toprağın bir başka yan etkisi daha var. Cooper'ın laboratuvarının Tuolumne üzerine daha önceki çalışmaları, çayıra iğne yapraklı ağaçların ilerlemesinin ana nedeninin yakındaki Tioga Geçidi yolu değil, 19. yüzyılın ortası ile sonundaki koyun otlatmasından bu yana toparlanamamış bitki örtüsü olduğunu ortaya koymuştu. Boş kalan toprak, ağaç fidelerine yer açıyor.

Cooper, Discover Wildlife sitesine yaptığı açıklamada durumu şöyle özetliyor: "Pek çok ekosistem ağır bir tahribattan sonra kendiliğinden toparlanmıyor; bir yer yeşil görünse bile ciddi biçimde bozulmuş ve onarıma muhtaç olabilir."

Bulgunun sınırları

Çalışma tek bir çayırda ve dört büyüme mevsimi boyunca yapıldı; daha uzun ve daha geniş ölçümler sonucu değiştirebilir. Earth.com'un hatırlattığı gibi, otlatmadan önceki bitki örtüsü hiçbir zaman sistemli olarak kayda geçirilmedi. Dağ sazının bir zamanlar çayıra hâkim olduğu fikri, daha az otlatılmış ve sazların hâlâ yüzeyin yarısından fazlasını kapladığı kuzeydeki bir karşılaştırma çayırına dayanıyor.

İyileşme süresi de belirsiz. Discover Wildlife'a göre Cooper, 150 yılda biriken hasarın onarılmasının 25 ile 50 yıl sürebileceğini tahmin ediyor; Newsweek ise aynı çalışma için 25-30 yıllık bir süreden söz ediyor. Cooper'ın Earth.com'da aktarılan sözleri daha temkinli: "O rakımda bitki büyümesi yavaş ve onarımın başarısı birkaç on yıl üzerinden ölçülmeli."

Makale bir uyarıyla bitiyor: Seyrek kalan verimli bitkileri elle çoğaltmak üretimi artırmanın iyi bir yolu, ancak iklim değişikliği toprağı ısıtarak solunumu hızlandırabilir ve kaybı büyütebilir.

Sırada ne var

Asıl soru, iki saatin hangisinin daha hızlı işlediği. Bir yanda dikilen sazların yavaş yavaş genişleyen kökleri, öbür yanda ısınan iklimle hızlanabilecek ayrışma. Ekip, onarımın şansı hâlâ varken mümkün olduğunca çabuk ilerlemek gerektiğini vurguluyor.

Tuolumne'nin hikâyesi, Anadolu'nun yüzyıllardır sürülerle paylaşılan yaylalarına bakarken de akılda tutulmaya değer bir soru bırakıyor: Bir çayırın yeşil olması, toprağının sağlam olduğu anlamına gelir mi? Yosemite'deki ölçümler, cevabın her zaman evet olmadığını gösteriyor.

Fotoğraf: Mckunec, CC0, Wikimedia Commons