Abbâsîler
750–1258 yılları arasında hüküm süren Müslüman Arap hanedanlığı ve üçüncü İslam hâlifeliği
İslam tarihinin ilk döneminde, Hz. Muhammed’in vefatının ardından dört halife ve ardından Emevî hanedanı (661‑750) yönetimi devraldı. Emevîler, Muaviye’nin ölümünden sonra oğlu Yezid’in halifeliği zorla ele geçirmesiyle, hilafetin monarşik bir hâle dönüşmesine yol açtı. Bu durum, Abbas bin Abdülmuttalib’in soyundan gelen bir grup Arap’ın, Emevî yönetimine karşı ayaklanması ve 750 yılında halifeliği devralmasıyla sona erdi. Böylece Abbâsîler, 1258 yılına kadar İslam dünyasının büyük bir kısmında hâkimiyet kurdular.
İlk Abbâsî halife Ebu’l‑Abbas Seffâh (750‑754) görev yaptı; ardından kardeşi Mansur (754‑775) tahtı devraldı. Mansur, 762 yılında başkenti Şam’dan Bağdat’a taşıyarak yeni bir siyasi merkez oluşturdu. Ardından Mehdî (775‑785) ve Hâdî (785‑786) halifeler geldi ve Abbâsî Devleti, Mansur’un torunu Harun Reşid (786‑809) döneminde en geniş sınırlarına ulaştı. Harun Reşid’in görkemli saltanatı, özellikle Bermekî ailesinin vezirlik hizmetleri sayesinde parlak bir döneme işaret etti.
Harun Reşid’in oğlu Mutasım (833‑842), annesinin Türk kökenli olması nedeniyle Türk askerî birliğini güçlendirdi ve bu birlik, Bağdat’ın huzursuzluğunu artırdığı için yeni bir başkent olarak Samarra’yı kurdu. Mutasım, 838’da Bizans’a karşı düzenlediği seferde Dazimon Muharebesi’ni kazanarak Amorium’u kuşattı ve ordusunu İznik’e kadar ilerletti. Oğlu Vâsık (842‑847) döneminde Türk komutanları yönetimde daha etkili bir konuma geldi, fakat Vâsık’ın ölümünün ardından Abbâsî Devleti parçalanmaya başladı.
Parçalanmanın ardından bölgedeki pek çok bağımsız beylik ve devlet ortaya çıktı; bunların arasında Büveyhîler, Tâhirîler, Samânîler ve Karahanlılar gibi isimler bulunuyordu. Büveyhîler, 945’de Bağdat’ı ele geçirerek halifelerin yetkisini büyük ölçüde sınırladı. Ancak 1031 yılında Büyük Selçuklu hükümdarı Tuğrul’un müdahalesiyle Büveyhîler Bağdat’tan çıkarıldı ve Abbâsî halifeleri yeniden bir ölçüde saygınlık kazandı. Bu dönemin ardından Abbâsîler, eski askeri gücüne bir daha ulaşamadı ve sonraki yıllarda Haçlı Seferleri gibi dış tehditlerle karşı karşıya kaldı.