Afganistan

Afganistan, büyük ölçüde tarıma ve sığır yetiştiriciliğine dayanan, gelir seviyesi çok düşük bir ülkedir. Özellikle haşhaş‑afyon gibi ürünler ekonominin temelini oluşturur. Son yıllarda yaşanan siyasi ve askeri çalkantılar, 1998‑2001 dönemindeki şiddetli kuraklıkla birleşince, ülkenin ekonomik yapısını derinden sarstı. Nüfusun büyük bir kısmı yeterli gıda, giysi, barınma ve sağlık hizmetlerinden yoksun; bu durum, askeri operasyonların ve belirsiz siyasi ortamın etkisiyle daha da ağırlaşmaktadır. Enflasyon hâlâ ciddi bir sorun olmaya devam etmektedir.

2001 Kasım’ında ABD önderliğindeki koalisyonun müdahalesi ve Aralık 2001’de imzalanan Bonn Anlaşması sonrasında kurulan Afgan Geçici Yönetimi (IAA), ülkenin yeniden inşasına yönelik uluslararası çabaları tetikledi. Ocak 2002’de Tokyo Bağışçılar Konferansı’nda Dünya Bankası’nın yöneteceği 4,5 milyar dolarlık fon tahsis edildi. Bu fon, eğitim, sağlık ve sanitasyon altyapısının geliştirilmesi, idari kapasitenin artırılması, tarımın desteklenmesi ve yol, enerji, telekomünikasyon ağlarının yeniden kurulması gibi alanlara odaklandı. Nüfusun üçte ikisi günde iki doların altında bir gelirle yaşamını sürdürürken, bebek ölüm hızı bin doğumda 160,23 olarak kaydedildi.

Başkent Kâbil, ülkenin en kalabalık şehri olmasının yanı sıra, batıda Herat, güneyde Kandehar ve kuzeyde Mezâr-ı Şerîf gibi büyük şehirler de önemli merkezlerdir. Afganistan 34 il ve bu illerin içinde 398 volasvaleyi (ilçe) olarak adlandırılan birimlere bölünmüştür. Ülkenin ulaşım altyapısı ise sınırlı kalmaktadır; demiryolu hattı sadece 24,6 km, karayolları 42 150 km (bunun 12 350 km’si asfalt, geri kalanı stabilize) ve su yolları 1 200 km uzunluğundadır. Boru hatları ise 466 km’yi bulmaktadır. 51 havaalanı ve 11 helikopter pisti bulunmakta, en büyük havalimanı Kâbil Uluslararası Havalimanı’dır.

Eğitim sistemi 6‑3‑3 yapısına dayanır; okul öncesi eğitim (0‑3 ve 4‑6 yaş grupları) ardından altı yıl süren temel eğitim gelir. 6. sınıf sonrası, dini ağırlıklı ortaokullar ile genel müfredatlı ortaokullar arasında bir seçim yapılır. Lise aşaması ise öğretmenlik, teknik meslek ve sosyal‑fen bilimleri gibi üç ana dalda ilerler; bu aşamadan sonra öğrenciler ilgili yükseköğrenim kurumlarına geçiş yapar. Kadın ve erkek arasında eğitim hakkı açısından bir ayrım bulunmaz; 2021’den önce kadınların öğretim ve mesleki hakları da aynı şekilde korunurdu. 7 yaşını dolduran her çocuk, devlet okullarından ücretsiz yararlanma hakkına sahiptir ve anayasa gereği ilköğretim zorunludur.