Ardahan

Ardahan, Türkiye’nin kuzeydoğusunda yer alan Ardahan ilinin başkenti ve aynı zamanda Ardahan Üniversitesi’ne ev sahipliği yapan bir şehirdir. Şehrin sınırları içinde, artık ortadan kalkmış bir köy olan Kutarmeliki’nin eski yerleşim alanı da bulunmaktadır.

Şehrin adı, tarih boyunca farklı biçimlerle anılmıştır. Eski Farsçadan gelen “Arta” kelimesi, Zerdüştlük inancındaki “Aša” tanrısına atıfta bulunur ve Artani ya da Artaani şeklinde değişime uğramıştır. Osmanlıların 1595 tarihli “Defter‑i Mufassal‑i Vilayet‑i Gürcistan” kaydında, bölge “Ardahan” (اردهان) adıyla bir liva olarak geçer. Gürcü kaynaklarda ise genellikle “Artaani” (არტაანი) yazılır; bazen “Artahani” (არტაჰანი) ve “Artani” (არტანი) biçimleri de görülür. Gürcüce “ტ” (t’) sesinin Osmanlıca’da “د” (d) ve Latin harfli Türkçede “de” (d) sesine dönüşmesi, bu farklılıkların temelini oluşturur. Daha sonraki Osmanlı belgelerinde, örneğin “Defter‑i Caba‑i Eyalet‑i Çıldır” ve 1928 tarihli “Son Teşkilat‑i Mülkiye”de de şehir aynı isimle yer almıştır.

Şehrin kuruluşuyla ilgili en çok anlatılan efsane, Gürcü tarihçi Leonti Mroveli’nin “Kartlis Tshovreba” adlı eserinde yer alır. Buna göre, Mtshetos’un oğlu Cavahos Tsunda, Ardahan ve Tsunda şehirlerini kurmuştur. İlk dönemlerde bölge “Kacta Kalaki” (Şeytan Şehri) olarak anılmış, daha sonra “Huri” adını almıştır. Osmanlıların 16. yüzyılda bölgeyi ele geçirmesiyle birlikte, Parakan (Rabat‑i Kala‑i Parakan) adlı kale, Ardahan’ın idari merkezi olarak kayıtlara geçmiştir. Parakan, hem Osmanlı hem de Gürcü tarih kaynaklarında önemli bir yer tutar.