Battânî

Ebû Abdullah Muhammed bin Câbir bin Sinân er-Rekkî es‑Sâbi‘ el‑Battânî, 858 yılında Harran’da doğmuş ve 929’da Samarra yakınlarındaki bir kazada vefat etmiştir. Latince kaynaklarda Albategnius, Albategni ya da Albatenius adıyla anılan bu bilim insanı, hem astronom hem de matematik alanında önemli eserler vermiştir. Müslüman bir kimliğe sahip olduğu, tam adı ve lakabı sayesinde açıkça görülür.

En dikkat çeken başarısı, Güneş yılı uzunluğunu 365 gün, 5 saat, 46 dakika ve 24 saniye olarak kesin bir şekilde ölçmesidir. “Kitâb ez‑Zîc es‑Sâbi‘” adlı çalışması, Kepler, Brahe ve Copernicus gibi sonraki Avrupalı astronomlar üzerinde büyük etki bırakmış; Copernicus bu eseri üç kez Latinceye çevirmiştir. Battâni’nin hazırladığı ayarlı astronomik tablolar, Batlamyus’un hatalarını düzeltmiş ve yeni Güneş‑Ay tabloları sunmuştur. Aynı zamanda Güneş’in dışmerkez çekim kuvvetinin değiştiğini ve Dünya’nın eliptik yörüngesindeki eşit hareketini de açıklamıştır.

Trigonometrinin temellerini de atmış olan Battâni, Hintli Aryabhata’dan bağımsız olarak sinüs ve kısmen de tanjant kavramlarını geliştirmiştir. Eserinde ekinoksların devinme hareketlerini ve ekliptik eğimini son derece hassas bir şekilde hesaplamış, gök küre bölümleri üzerine ayrıntılı çalışmalar yapmıştır. “Zic” adlı eserinin 57 bölümü, 1116’da Plato Tibirnitus tarafından “De Motu Stellarum” adıyla Latinceye çevrilmiş ve 1645’te Bologna’da yeni bir baskısı çıkmıştır; orijinal el yazması nüshaları Vatikan ve Escorial Kütüphanesi’nde korunmaktadır.

Matematikte ise Battâni, bugün hâlâ kullanılan trigonometrik formülleri ortaya koymuş; özellikle tanjantın sinüs ve kosinüs oranı olarak tanımlanmasını sağlamıştır. Modern bilim dünyası, onun bu katkılarını takdir ederek Ay’da bir bölgeye “Albategnius” adını vermiştir.