Berberiler

Berberiler, günümüz Mısır, Libya, Tunus, Cezayir ve Fas topraklarını kapsayan Kuzey Afrika’nın en eski yerli topluluğudur. Bazı mağara resimlerinin keşfi, onların paleolitik çağların insanlarından geldiği düşüncesini desteklemektedir. Bu geniş bölge içinde göçebe ya da yarı‑göçebe yaşam tarzını benimseyen kabileler olarak varlık gösterirler; zaman içinde Fenikeliler, Kartacalılar, Romalılar, İslam dünyası ve Osmanlılar gibi medeniyetlerin etkilerine maruz kalmışlardır. Kendi dilleri olan Berberice’i kullanırlar ve bu dilin alfabesi İbraniceye benzer bir yapıya sahiptir.

Berber kelimesinin kökeni Latince “barbarus”, Yunanca “barbaros” ve İngilizce “Barbary” sözcüklerinden gelmektedir. Roma döneminde Numidyalılara “barbarlar” denildiği belgelerde yer alır; Vandal istilası sırasında ise “Berberi” terimi yaygınlaşmıştır. 8. yüzyılda Emevilerin İspanya’yı ele geçirmesiyle Müslümanlar arasında “Morolar” ifadesi kullanılmaya başlanmıştır. Kendi içlerinde ise “Amazigh”, “Tizzit” gibi adlarla anılırlar.

Tarih öncesinden beri Kuzey Afrika’da yaşayan Berberiler, Libya’daki Nasomonlar, Psyller, Sahra Garamantları, eski Afrika Numidyalıları, Gaetulları ve Mağripliler gibi çeşitli grupları içerir. Mağrip’in dağlık ve engebeli coğrafyası, kabilelerin bağımsız ve zaman zaman birbirine düşman hâlde yayılmasını sağlamış, toplumsal örgütlenmenin de temelini oluşturmuştur. İbn‑i Haldun, bu toplulukları El‑Berani ve El‑Butr olarak iki ana gruba ayırmıştır; dış tehditlere karşı genelde bir arada hareket etmişlerdir. Masinissa’nın Numidya ve Mauretanya üzerindeki birleştirici çabaları kısa sürmüş, Romalılar bu kabileleri il ya da protektora dönüştürmeye çalışmış, ancak yüksek dağlık bölgelerdeki direnişi kırmakta zorlanmışlardır. Roma otoritesinin zayıflamasıyla birlikte Tacfarinas, Firmus, Gildon gibi isyanlar artmış, 4. yüzyılda Donatusçuluğun getirdiği dinsel çatışmalar da bu bağımsızlık arzusunu körüklemiştir. Vandallar bölgeye girmiş olsa da tüm toprakları kontrol edememiş, Bizans ise Byzance, Tunus ve birkaç kenti sınırlı bir güçle tutabilmiştir.

7. yüzyıl ortalarında Araplar Berberilerle temas kurmuş, ilk etapta onları gerilere itmiş, ardından Avras, Kabiliye ve Tunus gibi bölgelerde kısa ömürlü bir Berberi krallığı kurmuşlardır (687‑690). Bu krallık, kadın kahraman el‑Kahine’nin önderliğinde Avras direnişiyle anılmış, fakat Arapların yeni saldırılarıyla yıkılmıştır. Sonrasında Berberiler toplu hâlde İslamiyeti benimseyerek Arap ordularına katılmış ve bu süreçte yeni kültürel ve sosyal etkileşimler yaşamışlardır.