Câbir bin Eflah

Câbir bin Eflah, tam adıyla Ebû Muhammed Câbir bin Eflah el-İşbîlî, 12. yüzyılın ilk yarısında Endülüs'te yaşamış Müslüman astronom ve matematikçidir. Nisbesinden de anlaşıldığı üzere İşbiliye, yani bugünkü Sevilla kentindendir. Ortaçağ Avrupası'nda Latinceleştirilmiş adıyla Geber diye anılır; bu ad yüzünden zaman zaman simyacı Câbir bin Hayyân ile karıştırılır, ancak ikisi farklı kişilerdir.

Hayatına dair bilgi çok azdır. Yaklaşık 1100–1150 yılları arasında yaşadığı kabul edilir. Musa bin Meymun (Maimonides), Câbir'in oğluyla tanıştığını yazmıştır; bu not, onun dönemini belirlemede başvurulan dayanaklardan biridir.

Almagest'in eleştirisi

Câbir'i tanınır kılan eser, İslâhu'l-Mecistî (Almagest'in Düzeltilmesi) adlı kitabıdır. Batlamyus'un Almagest'i üzerine yazılmış bu çalışma, İslam dünyasının batısında bu esere yöneltilen ilk kapsamlı eleştiri sayılır. Câbir, Batlamyus'un hesaplarda kullandığı Menelaus teoremi yerine küresel trigonometriye dayanan yöntemler koydu ve böylece hesapları sadeleştirdi.

Küresel trigonometride bir teorem onun adıyla anılır. Gezegenlerin sıralamasında da Batlamyus'tan ayrıldı: Venüs ile Merkür'ü Güneş'in altına değil üstüne yerleştirdi.

Küresel koordinat sistemleri arasında dönüşüm yapmaya yarayan torquetum adlı aletin mucidi olabileceği de ileri sürülür.

Eser, Cremonalı Gerard tarafından Latinceye çevrildi; 13. yüzyılda Moşe ibn Tibbon ve ardından Jacob ben Makhir tarafından İbraniceye aktarıldı. Bu çeviriler sayesinde Avrupa'da geniş bir okur kitlesine ulaştı. Endülüs'te İbn Rüşd ve el-Bitrûcî gibi düşünürler onun eleştirilerinden yararlandı. 15. yüzyılda Regiomontanus küresel trigonometri üzerine yazdıklarında Câbir'in malzemesini kaynak göstermeden kullandı; bu durum sonraki yüzyılda Cardano tarafından dile getirildi.

Câbir bin Eflah, Batlamyus astronomisinin sorgulandığı Endülüs geleneğinin öncü isimlerinden biri olarak bilim tarihinde yer alır.