El-Kanun fi't-Tıb

İbn-i Sina’nın, Batı’da Avicenna adıyla tanınan, 14 ciltlik tıp ansiklopedisi El‑Kanun fi’t‑Tıb (Latincesi Canon medicinae), Arapça olarak 1025 yılında tamamlanmıştır. İçeriğinde yazarın kendi hekimlik tecrübesi, İslam dünyasındaki ortaçağ tıbbı, Galen’in eserleri, Hint hekimleri Suşruta ve Çaraka’nın gelenekleri ve Arap‑Pers tıp mirası yer alır. Eser, tarih boyunca “tıp tarihinin en ünlü kitabı” olarak anılmış ve en eski nüshası 1052 tarihli olarak Ağa Han koleksiyonunda bulunur.

Kanun, 18. yüzyıla kadar tıbbın otoritesi olarak kabul edilmiş, hem İslam coğrafyasında hem de Avrupa’da standartları belirlemiştir. Fransa’nın Montpellier Üniversitesi gibi birçok tıp okulunda 1650’ye kadar ders kitabı olarak okutulmuş; bugün hâlâ tıp tarihinin müfredatında yer alır. Ayrıca eserin ilk farmakope olduğu düşünülür.

Kitap, sistematik deney ve ölçümle fizyoloji çalışmaları başlatmış, enfeksiyon hastalıklarının bulaşıcı doğasını ortaya koymuş ve karantina uygulamasını önermiştir. Kanıt‑bazlı tıp, deneysel yöntemler, klinik denemeler ve risk faktörü analizleri gibi modern tıbbın temellerini de burada buluruz. Sağlık ve hastalık nedenlerini açıklayan yazar, bu nedenler bilinmeden iyileşmenin mümkün olmadığını vurgular.

Kanunda yaklaşık 760 ilaçtan oluşan bir materia medica yer alır; her birinin kullanımı ve etkileri detaylıca açıklanır. Cerrahlara, kanser gibi hastalıkların erken evrelerinde müdahale etmeleri, tüm hastalıklı dokuyu çıkarmaları öğütlenir. Ayrıca iklim, çevre, diyet ve cerrahi anestezikler gibi konulara da geniş yer verilir.

12. yüzyılda Gerardus Cremonensis tarafından Latinceden Canon Medicinae adıyla çevrilen eser, 1279’da İbranice’ye de aktarılmış ve Batı tıp eğitiminde uzun yıllar temel ders kitabı olmuştur. William Osler, kitabı “tıbbın incili” olarak nitelendirmiştir. İlk üç kitabı 1472’de basılmış, tam nüshaları ise 1473’te yayımlanmıştır.