Elazığ

Etimoloji

Elazığ ili, MÖ 4000'li yıllarda kurulan Harput kentinin ovadaki devamı niteliğindedir. Bu nedenle Elazığ, uzun yıllar Harput adıyla anılmıştır. Büyük Selçuklu İmparatorluğu'nun hâkimiyetinin Anadolu'ya yönelmesiyle, Harput'un Türk yurdu olmasında en önemli savaşın Malazgirt Meydan Muharebesi olduğu konusunda şüphe yoktur. Nitekim Harput ve çevresi, Malazgirt Muharebesi'nden sonra Türklerin eline geçmiş ve yörede 1085 yılında Büyük Selçuklu İmparatorluğu'na bağlı olarak Çubukoğulları Beyliği kurulmuştur. Harput, Türkler tarafından alınana kadar yalnızca sağlam bir kale niteliğinde iken, Türklerle birlikte gelişen bir şehir hâline gelmiştir. Çubukoğulları Beyliği'nin ömrü uzun sürmemiş, ardından 1110 yılında Artukoğulları Beyliği dönemi başlamıştır. Bir süre sonra, Harput Artukluları olarak bilinen bağımsız bir beylik kurulmuştur. Harput, 1230 yılında Moğolların eline geçmiş, 1234 sonrasında ise Anadolu Selçuklu İmparatorluğu'nun hâkimiyeti altına girmiştir. 1507 yılında Safevî Devleti'nin eline geçen Harput, 1514 yılındaki Çaldıran Savaşı'nın ardından Osmanlı hâkimiyetine girmiştir. Ağavat mezrası olarak bilinen bugünkü yerleşim yerine 1834 yılında taşınan Elazığ'a, 1862'de Sultan Abdülaziz'in tahta çıkışının beşinci yılında, Kütahyalı Ahmet İzzet Paşa döneminde görev yapan Vali İsmail Paşa'nın önerisi üzerine Ma'mûretü'l-Azîz Vilayeti adı verilmiştir. Ancak telaffuzu güç olduğundan, halk arasında kısaca El-Azîz olarak söylenegelmiştir. Elaziz'in adı, 17 Aralık 1937 tarihli ve 3785 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan, 10 Aralık 1937 tarihli ve 7806 sayılı kararname ile Elazığ olarak değiştirilmiştir.

Coğrafya

Elazığ ili, Doğu Anadolu Bölgesi'nin güneybatısında, Yukarı Fırat Bölümü'nde yer almaktadır. 9.153 km²'yi bulan yüzölçümü ile Türkiye topraklarının %1,2'sini oluşturmaktadır. 38°30' ile 40°0'21'' doğu boylamları, 38°0'17'' ile 39°0'11'' kuzey enlemleri arasında kalan il; doğudan Bingöl, kuzeyden (Keban Baraj Gölü aracılığıyla) Tunceli, batı ve güneybatıdan (Karakaya Baraj Gölü aracılığıyla) Malatya ve güneyden ise Diyarbakır illeriyle çevrilidir.

İlin deniz seviyesinden ortalama yüksekliği 1.067 metredir. İl, merkez ilçe ile birlikte toplam 11 ilçe, 537 köy ve 709 mezradan oluşmaktadır.

İklim

Geçmişte karasal iklimin hüküm sürdüğü Elazığ, yapılan ve yapılmakta olan barajların etkisiyle ılıman iklime geçmiştir. Bu sürecin sonucunda, geçmişte çok soğuk ve yoğun kar yağışlarının görüldüğü kışlar artık nispeten daha ılıman geçmektedir. İlde, bölgenin iklim koşullarına göre hava daha ılımandır.

Nüfus

Elazığ il merkezi nüfusu yıllara göre şöyledir;

Ekonomi

Elazığ'ın ekonomisi sanayi, tarım ve ticarete dayanır. Keban Barajı'nın yapılmasından sonra tarıma elverişli toprakların bir kısmı su altında kaldığından, tarım alanlarının azalmasına paralel olarak sanayi canlanmıştır. Gayrisafi yurt içi hasılasının %30'u sanayi, %10'u ticaret ve %25'i tarım sektöründen elde edilir. Yer altı ve yer üstü kaynakları çok zengindir.

Tarım: Ovaları azdır; ancak oldukça verimlidir. Bol suları bulunan büyük akarsuların suladığı bu ovalarda buğday, arpa, pirinç, şeker pancarı, tütün, fasulye, nohut, mercimek, fiğ, burçak, soğan, sarımsak, pamuk, üzüm, elma, armut, kayısı, ceviz, badem ve dut yetişir. Yetiştirilen ürünler arasında lahana, kavun ve çilek önemli bir gelir kaynağı hâline gelmiştir.

Madencilik: Elazığ, madenciliğin tarımla yarıştığı ve hatta tarımı geçtiği bir yerdir. Toprakları madenle doludur. Bakır, krom, simli kurşun ve bentonit başlıcalarıdır. Ergani Bakır İşletmesi'nde blister bakır, sülfürik asit ve pirit tüvenan cevher üretilir Diğer maden işletmeleri; Guleman Krom İşletmesi, Ferro Krom Tesisleri ve Elazığ Bentonit Fabrikasıdır. Alacakaya ve Arıcak ilçelerinde çıkarılan mermer dünyaca meşhurdur. Kendine has Elazığ mermerini işlemek üzere son yıllarda birçok mermer işleme fabrikası kurulmuştur.

Sanayi: Elazığ'ın maden bakımından zengin olması ve Türkiye'nin en büyük hidroelektrik santrallerinden birinin bu ilde bulunması nedeniyle sanayi gelişmiştir. İrili ufaklı 1.200 sanayi kuruluşu vardır. Elazığ sanayi alanında Doğu Anadolu Bölgesi'nde önemli bir yere sahiptir. Özellikle Organize Sanayi Bölgesi'nin kurulması ile fabrika sayısı hızla artmıştır. 49 fabrikalık sanayi bölgesinde 20 fabrikanın inşaatı tamamlanarak üretime başlanmıştır. Diğerlerinin inşaatı devam etmektedir. Un, deri, şeker, çimento, pamuk yağı, pamuk ipliği, kiremit, yün, süt, yem, azot, süper fosfat, kireç, plastik boru, tüp gaz imalatı ve dolum, kâğıt, tekstil, meşrubat, matbaacılık, mermer, ayçiçeği yağı, ayakkabı, mobilya, sabun, tıbbi malzeme fabrikaları başlıca büyük sanayi kuruluşları arasındadır.

Sağlık

Elazığ'da her 100.000 kişiye 608 hastane yatağı düşmektedir. Bu oran, 262 olan Türkiye ortalamasının yaklaşık 2,3 katıdır. Elazığ'da 2002-2006 yılları arasında toplam hekim sayısı %15,4 artarken, diş hekimi sayısı %26,15 ve diğer sağlık personelinin sayısı %13,64 artmıştır. Elazığ, Devlet Planlama Teşkilatı tarafından 2003 yılında yapılan sağlık sektörü gelişmişlik sıralamasında 12. sırada yer almıştır. Fırat Üniversitesi'nin Tıp Fakültesi bünyesindeki bulunan araştırma hastanesi, TRB1 bölgesi ve bölge dışına hizmet veren önemli hastanelerden biridir.

Elazığ, sağlık sektöründe oldukça gelişmiş olup, CNBC-e Business dergisinin yaptığı araştırmalara göre Türkiye'nin en iyi sağlık altyapısına sahip ikinci şehridir.

Ayrıca bölgenin ilk şehir hastanesi de bu ilde yapılmış olup halen faaliyet göstermektedir.

Ulaşım

Elazığ doğuyu batıya bağlayan yolların kavşak noktasındadır. Karayolları, Ankara-Kayseri-Malatya-Elazığ-Bingöl-Muş; Adana-Maraş-Malatya-Elazığ-Tunceli; Mardin-Diyarbakır-Arapkir-Keban-Elazığ kara yolları ile İran-Erzurum-Tunceli-Elazığ uluslararası yollar (TEM) aracılığıyla bağlıdır. İyi asfalt kaplamalı olan bu yollardan Elazığ içinde kalan kısımların uzunluğu 425 kilometredir. Ankara-Kayseri-Sivas-Malatya demiryolu, Elazığ'da iki kola ayrılır. Bir kolu Diyarbakır-Batman'a, diğeri Palu-Genç-Muş-Tatvan'a ulaşır. İl sınırları içinde kalan demiryolu 272 km ve 15 duraklıdır.

1981 yılında temeli atılan ve 1986 yılında hizmete giren TCDD Fırat Köprüsü, Türkiye'nin en uzun köprüsüdür. Uzunluğu 2030 metre olup, 30 adet betonarme ayak üzerine inşa edilmiştir.

1940 yılında açılan Elazığ Havalimanı, 20 Ekim 2012 tarihinde yılda 2 milyon yolcu kapasiteli yeni terminal binasına kavuştu. Havalimanından Ankara, İstanbul, Antalya, İzmir, Düsseldorf ve Frankfurt'a seferler yapılmaktadır. Ayrıca Keban Baraj Gölü üzerinde Ağın ilçesi ile Tunceli'nin ilçeleri arasında feribotla ulaşım sağlanmaktadır.

2021'de açılan Yeni Kömürhan Köprüsü, Elazığ ile Malatya illerini birbirine bağlamaktadır. 380 metrelik orta açıklığıyla kendi alanında dünyada dördüncü sıradadır.

Elazığ'da semtler arası ulaşım minibüsler, taksiler, her 8 dakikada bir kalkan belediye otobüsleri ve şehir içi, üniversite ile şehir hastanesi güzergâhında 15 dakikada kalkan elektrikli bataryalı Elbüs'lerle sağlanmaktadır.

Eğitim

Elazığ'da yükseköğretim, 1967 yılında açılan Yüksek Teknik Okul ile başlamıştır. Aynı yıl içerisinde, Ankara Üniversitesi Senatosu'nun Elazığ'da veterinerlik fakültesi kurulmasına dair kararı, Milli Eğitim Bakanlığı tarafından onaylanmıştır. Yüksek Teknik Okul, 1969 yılında Elazığ Devlet Mühendislik ve Mimarlık Akademisi (EDMMA)'ne dönüştürülmüştür. Veterinerlik Fakültesi ise 1970 yılında Ankara Üniversitesine bağlı olarak eğitim-öğretime başlamıştır.

Elazığ'daki yükseköğretim kurumları, 11 Nisan 1975'te Fırat Üniversitesi adıyla tek bir çatı altında toplanmış ve veterinerlik, fen ile edebiyat fakültelerinden oluşan bir yapı çerçevesinde faaliyete geçmiştir. EDMMA ise mühendislik fakültesine dönüştürülmüş ve 1982 yılında kurulan tıp fakültesi ile birlikte üniversite bünyesine alınmıştır

Fırat Üniversitesi, 16 fakülte, 3 yüksekokul, 9 meslek yüksekokulu, 5 enstitü ve 1 konservatuvara sahiptir.

Yerel TV kanalları

• Kanal Fırat
• Kanal 23
• Kanal E
• Fırat TV (Fırat Üniversitesi) (Yayın hayatına ara verdi.)

Yerel radyo kanalları

Yerel gazeteler

Şehirde medya gelişim sürecindedir. Şehirde yayın yapan 3 yerel TV kanalı vardır. Elazığ'dan yayın yapan Kanal Fırat ve Kanal 23, uydu aracılığı ile tüm yurtta ve Avrupa'da izlenebilmektedir. Bunun dışında Günışığı ve Ayışığı gibi birçok yerel gazete yayın hayatını sürdürmektedir. Elazığ'da 10 adet yerel radyo kanalı bulunmaktadır.

Kültür ve sanat

Elazığ köklerini Harput'tan aldığı bir kültür birikimine sahiptir. Elazığ yöresine ait Çayda Çıra oyunu 1960 yılında dünya birincisi seçilmiştir.

Doğu Anadolu Bölgesi'nde klarnetin kullanıldığı tek yöre Elazığ'dır. Kürsübaşı etkinlikleri, UNESCO Somut Olmayan Kültürel Miras Listesine girmiştir.

Kentte 1990 yılında Elazığ Devlet Klasik Türk Müziği Korosu, 2008 yılında ise Elazığ Devlet Tiyatrosu kurulmuştur. Elâzığ'da ayrıca, faaliyet gösteren birçok yerel tiyatro grubu vardır.

Uluslararası Hazar Şiir Akşamları ve 2008 yılından beri gerçekleştirilen Çayda Çıra Film Festivali, kentin önemli sanatsal etkinliklerindendir.

Eğlence ve dinlenme tesisleri

Genellikle soğuk kış günlerinde halk, alışveriş merkezlerine gitmeyi tercih etmektedir. Elazığ'da bulunan alışveriş merkezleri arasında Park 23, Elysium Park ve Akgün AVM yer almaktadır. Havanın güzel olduğu vakitlerde, kentin önemli caddelerinden Gazi Caddesi ve Cumhuriyet Meydanı gibi merkezi yerlerde gezmenin yanı sıra, kent merkezine on dakika mesafede bulunan antik kent Harput'u gezip görmeye giderler. Aynı zamanda bölgenin en büyük parklarından biri olan Kültür Park, Elazığlıların uğrak noktalarından biridir.

Kente yakın konumda bulunan Sivrice ilçesi ve Gezin beldesi, Elazığlıların yazın sıkça gittikleri yerlerdendir. Halk serinlemek için Hazar Gölü'ne girer. Ayrıca göl kenarında irili ufaklı birçok sosyal tesis bulunmaktadır. Sivrice ilçesi, Hazarbaba Kayak Merkezi ile kışın da yerli turist çekmektedir.

Osmanlı döneminden kalan tarihî Ermeni Protestan Kilisesi günümüzde boş durumdadır ve otopark olarak kullanılmaktadır.

Halk oyunları

Elazığ halk oyunları, halay bölgesi içinde ele alındığında, hareket açısından diğer iller ve bölgelere göre daha ağır ve estetiktir. Az sayıda, çok hareketli oyunlar da vardır. Oyunlar, halay bölgesindeki diğer oyunlara nazaran müzik ve oyun figürleri açısından farklılıklar gösterir. Altmışa yakın Elazığ oyunu vardır. Ancak bugün yaşayan oyunların sayısı yirmi-yirmi beş kadardır. Bu oyunlardan bazıları ve en çok bilinenleri, çayda çıra, avreş, nure, halay, bıçak, kılıç kalkan ve deliledir.

Spor

Kentin futbol takımlarından Elazığspor, 2013-14 sezonunda Süper Lig'i on altıncı olarak bitirmiş ve 1. Lig'e düşmüştür. 2020-2021 sezonunda Spor Toto 2. Lig Kırmızı Grup'ta ligi 18. tamamlayarak 3. Lig'e düşmüştür. 23 Elazığ FK ise hâlen Spor Toto 3. Lig'de mücadele etmektedir. Elazığspor en büyük başarısını 2002-2004 yılları arasında Süper Lig'de oynayarak elde etti. Kentte Elazığspor, 23 Elazığ FK ve birçok amatör takım bulunmaktadır. Elazığspor'un forma rengi bordo-beyazdır ve maçlarını bir süre Elazığ Doğukent Stadyumu'nda oynamıştır. İç saha maçlarını Elazığ Stadyumu'nda oynamaktadır. 2019-2020 sezonunda Elazığspor'un 6.8 büyüklüğündeki depremin ardından Türkiye Futbol Federasyonu'na (TFF) yaptığı ligden çekilme talebi kabul edildi ve ligden çekildi. Daha sonra 2020-2021 sezonunda ligi 18. tamamlayıp 3. Lig'e düştü.

İlin Türkiye Erkek Sağırlar 1. Ligi'nde Elâzığ Belediyesi destekli Elazığ Belediyesi İşitme Engelliler Futbol Takımı adında bir futbol takımı vardır.

Ayrıca basketbol dalında Elazığ İl Özel İdarespor adlı bir kadın basketbol takımı bulunmaktadır. 2020-2021 sezonunda Avrupa'da EuroCup Kadınlar'da Elazığ ve Türkiye'yi temsil etmiş, çeyrek finale çıkma başarısı göstermiştir.

2019 yılında Elazığ Basketbol Kulübü kurulmuştur.

Kardeş şehirler

Elazığ'ın 3 kardeş şehri vardır:

• Akmola Eyaleti, Kazakistan (2006)
• Mamuşa, Kosova (2012)
• Tallinn, Estonya (2014)

Notlar