Fâtıma el-Fihrî

Fâtıma el‑Fihrî, günümüzde Tunus sınırları içinde yer alan Kayravan’da dünyaya gelmiş, 859 yılında Fas’ın Fes şehrinde Karaviyyîn Camii ile birlikte bir medrese kurmuş bir hanımeftir. Onun bu yapıyı inşa ettiği öykü, ölümünden yaklaşık dört buçuk yüzyıl sonra, İbn Ebu Zer’in “Rawd al‑Qirtas” adlı eserinde yer alır; bu nedenle bazı çağdaş tarihçiler, olayın gerçekliğini sorgulamış ve kanıtların yetersiz olduğunu ileri sürmüşlerdir.

Fâtıma, zengin ve eğitimli bir tüccarın kızı olarak, Kayravan’dan Fes’e göç eden topluluğun içinde büyümüştür. Aile, yeni yerleşim yerine adını verirken, aynı adı caminin de taşımasına karar vermiştir. Kardeşi Meryem de benzer bir destekle, şehrin içinde bulunan El‑Endülüs Camii’nin mali kaynaklarını sağlamıştır; bu iki cami, kadınların mimari hayırseverliğine örnek gösterilen nadir yapılar arasında sayılmaktadır.

Günümüzde Karaviyyîn Camii, aynı zamanda bir üniversite olarak hizmet vermekte ve dünyanın en eski yükseköğretim kurumlarından biri olarak kabul edilmektedir. Restorasyonu tamamlanan kütüphanesi Mayıs 2016’da yeniden açılmış, içinde 4 000’in üzerindeki el yazması eser, 9. yüzyıla ait bir Kuran nüshası ve daha eski dönemlere ait hadis koleksiyonları gibi değerli belgeler barındırmaktadır. Cami hâlen aktif bir ibadet yeri olup, Kuzey Afrika’nın en büyük camilerinden biri konumundadır.

Bu iki kız kardeşin camileri kurma hikâyesi, modern tarihçiler arasında efsane niteliğinde olduğu tartışılmaktadır. İbn Ebu Zer’in kaynağının güvenilirliği şüpheli görülürken, tarihçi Roger Le Tourneau ve İslam mimarisi uzmanı Jonathan Bloom, anlatının tarihsel gerçeklikten çok bir efsane unsuru taşıdığını, caminin hiçbir bölümünün onuncu yüzyıldan daha eski olmadığını vurgulamışlardır.