İbn Havkal
Yazar
İbn Havkal, tam adıyla Ebû’l‑Kâsım Muhammed bin Ali en‑Nasibi el‑Bağdadi, 10. yüzyılda Aridoğulları Devleti’nde yaşamış Arap kökenli Nusayri bir yazar ve coğrafyacıydı. 977 yılında Arapça olarak kaleme aldığı Sûret el‑Arz (صورة الارض) adlı eserinde, gezdiği bölgeler ve gözlemleri hakkında detaylı bilgiler sunar. Hayatıyla ilgili çok az şey bu eserin çevirisinde yer alırken, hocası İbrahim bin Muhammed el‑İstahrî’nin Al‑Masâlik al‑Mamâlik (المسالك الممالك) adlı kitabında da adı geçse de, yaşamına dair kapsamlı bir bilgi sağlamaz.
İbn Havkal, bir yazar olmaktan çok, sürekli seyahat eden bir gözlemci olarak öne çıkar. Hayatının son üç on yılını uzak Asya ve Afrika’nın çeşitli kesimlerini dolaşarak geçirmiştir. Bir seferinde, Ekvatorun 20 derece güneyinde Doğu Afrika kıyılarını gezdiğinde, Rûm koloni bölgelerinde yaşayan insanların büyük bir kısmının mantıklı ve deneyime dayalı bir yaşam sürdüğünü fark etmiştir. Bu gözlemler, o dönemde yolcular için değerli bir rehber niteliği taşır. Kitabında ayrıca İber Yarımadası’ndaki Müslüman Endülüsleri, İtalya’nın özellikle Sicilya bölgesi ve “Romalıların Ülkesi”ni ayrıntılı olarak tanımlamıştır.
Hicri takvime göre 7 Ramazan 331 (Miladi 15 Mayıs 943) tarihinde Bağdat’tan yola çıkan İbn Havkal, Arap Yarımadası’nın çeşitli bölgelerini, 947‑951 yılları arasında Kuzey Afrika, İspanya ve Büyük Sahra’nın güney kesimlerini, 955’te Mısır, Doğu Anadolu ve Azerbaycan’ı, 961‑969 yıllarında ise İran, Horasan ve Batı Türkistan’ı gezmiştir. 973 yılında Sicilya’ya da seyahat etmiştir. 951 civarında, Ebû Zeyd el‑Belhî’nin öğrencisi olan Fars coğrafyacı İbrahim bin Muhammed el‑İstahrî ile tanışmış ve onun isteği üzerine, hocasının Şuverü’l‑ekülîm adlı eserini temel alarak Şûretü‑arz kitabındaki haritaları ve bilgileri düzeltmiştir. Bu etkileşim, İbn Havkal’ın coğrafya kitabı hazırlama sürecini derinden etkilemiş, ayrıca İbn Hurdâzbih, Ceyhânî ve Kudâme bin Cafer gibi tarihçilerin eserlerinden de yararlanmıştır.
Eserinin ilk yayımlanışı, Michael Jan de Goeie tarafından Leiden’de 1873 yılında Bibliotheca Geographorum Arabicorum serisinin ikinci cildi olarak gerçekleşmiştir. Daha sonra Johannes Heindrik Kramers, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi’ndeki nüshalar ve diğer el yazmalarıyla Goeie’nin baskısını inceleyerek eleştirel bir edisyon hazırlamıştır. 1233 yılında da anonim bir nüsha kitap şeklinde basılmıştır.