İbn Miskeveyh

İbn Miskeveyh, tam adıyla Ebû Ali Ahmed bin Muhammed bin Yakub Miskeveyh, Büveyhîler döneminde yaşamış İranlı filozof, tarihçi ve devlet katibidir. Ahlak felsefesine dair sistemli eseri Tehzîbü'l-ahlâk ve olayları yaşayanların gözünden aktaran tarih kitabı Tecâribü'l-ümem ile tanınır. 1030 yılında öldü.

Doğum yılı kesin olarak bilinmez; 930'lu yılların başı ile 940'lar arasında, Rey çevresinde doğduğu kabul edilir. Ailesinin geçmişte Zerdüştlükten İslam'a geçtiği düşünülür. Uzun meslek hayatını Büveyhî saraylarında geçirdi. Gençliğinde Bağdat'ta vezir Mühellebî'nin yanında katiplik yaptı.

Ardından Reyx27de vezir İbnüx27l-Amîdx27in hizmetine girdi ve yedi yıl kadar onun yanında çalıştı. Daha sonra Adudüddevle'nin sarayında nedimlik, kütüphanecilik ve hazine işleri gibi görevler üstlendi.

Felsefesi ve eserleri

Miskeveyh'in düşüncesi, Yunan felsefesinin İslam dünyasındaki yorumuna, özellikle Yeni Platoncu çizgiye dayanır. En etkili kitabı Tehzîbü'l-ahlâk, insanın karakterinin eğitimle düzeltilebileceği fikrinden yola çıkar. Erdemi aşırılıklar arasında bir orta nokta olarak görür; hikmet, cesaret, iffet ve adaleti temel erdemler sayar.

Mutluluğu da bu erdemlerin toplum içinde yaşanmasıyla mümkün görür. Bu yaklaşımı, kendisinden sonraki pek çok Müslüman ahlak yazarını etkiledi.

Tecâribü'l-ümem, evrensel tarihi geçmiş toplumların deneyimlerinden ders çıkarma amacıyla ele alır; yazarın kendi döneminin olaylarını tanık olarak anlatması eseri Büveyhî tarihi için önemli bir kaynak yapar. Metafizik konuları işlediği el-Fevzü'l-asgar ile eski İran, Hint, Arap ve Yunan bilgelik sözlerini derlediği Câvîdân-ı Hıred de başlıca eserleri arasındadır.

Ahlak felsefesine kazandırdığı sistem nedeniyle sonraki kuşaklarca Aristoteles ve Fârâbî'den sonra gelen "üçüncü öğretmen" (muallim-i sâlis) olarak da anılır.