Lazca

Lazca, Doğu Karadeniz’in Rize iline bağlı Pazar ilçesindeki Melyat Deresi’nden başlayıp Gürcistan’ın Sarp köyüne kadar uzanan bölgede yaşayan Lazlar tarafından konuşulan, eski Kolhi dilinin devamı olduğu düşünülen bir Güney Kafkas dili olarak kabul edilir.

Bu dil, hem Türkiye’de hem de Gürcistan’da az sayıda kişi tarafından hâlâ kullanılmakta olup, anadil olarak Lazcaya yer veren toplulukların sayısı giderek azalmaktadır. Türkiye’de Türkçe, Gürcistan’da ise Gürcüce, Lazların günlük yaşamda tercih ettiği diller hâline geldiği için Lazca, UNESCO’nun “Atlas of the World’s Languages in Danger” adlı çalışmasında “kesinlikle tehlikede” (definitely endangered) olarak sınıflandırılmıştır. Aynı risk, yurt dışında yaşayan Laz toplulukları için de geçerlidir.

Lazca’nın coğrafi yayılımı, Ardeşen, Pazar, Fındıklı, Arhavi, Hopa, Kemalpaşa, Borçka ve İkizdere’nin bazı köyleriyle sınırlı kalmayıp, 93 Harbi sonrasında göç eden toplulukların Marmara ve Batı Karadeniz bölgelerinde (Akçakoca, Bursa, Düzce, Gemlik, Gölcük, Hendek, İzmit, Karamürsel, Maşukiye, Samsun, Sapanca, Yalova, Akyazı gibi yerlerde) da devam ettiğini gösterir. Gürcistan’da Batum çevresindeki beş köy ve şehir merkezi, ayrıca Osmanlı ve Sovyet sürgün politikalarıyla Kazakistan ve Kırgızistan’a göç eden Lazlar arasında da bu dilin kullanıldığı tahmin edilmektedir. Avrupa’da ise Almanya, Hollanda, Fransa, Avusturya, İsviçre ve İsveç gibi ülkelerde yaşayan Laz diasporası da Lazcayı konuşmaya devam etmektedir.

1975 yılı verilerine göre, Doğu Karadeniz’de Lazca konuşan nüfus yaklaşık 90 000, Marmara bölgesindeki Laz nüfusunun yoğun olduğu köylerde ise bu rakam 25 000 civarındaydı. 1992‑de Peter Alford Andrews’in yaptığı araştırma, Arhavi’de %100, Ardeşen ve Fındıklı’da %80, Pazar ve Hopa’da %50, Çamlıhemşin’de %45 ve Borçka’da %5 oranında Lazca konuşulduğunu ortaya koymuştur.

Dilbilimsel açıdan Lazca, Güney Kafkas dilleri ailesinin Karto‑Zan grubuna ait Zan dilleri kolunun bir üyesidir. Bu aile içinde Gürcüce, Megrelce ve Svanca ile birlikte yer alır; Lazca ve Megrelce, Zan dilleri kolunda birbirleriyle kısmen karşılıklı anlaşılabilirlik gösterir. Ancak son beş yüzyılda bölgeye yönelen Türk akınları, Lazları güneyde, Megrelleri ise kuzeyde tutarak iki dili ayrı yönlerde farklılaştırmıştır. Tüm Kafkas dilleri gibi Lazca da zengin bir ünsüz envanterine sahiptir ve /f/, /y/, /h/ gibi sesleri diğer Güney Kafkas dillerinde nadiren bulur.