Moğollar

Moğollar, Orta ve Doğu Asya’da köklenen bir halktır. Ana vatanları Moğolistan olup, bu toprakların yanı sıra Çin’e bağlı İç Moğolistan bölgesiyle de sınır komşusudur. Günümüzde Moğol nüfusu yalnızca Moğolistan’da değil, Rusya’nın Aga Buryat, Ustorda ve Buryat bölgelerinde ve Çin’in İç Moğolistan kısmında da yoğun olarak yaşamaktadır; Çin’deki Moğolların sayısı yaklaşık altı milyonu bulur.

Tarih boyunca Moğollar, Asya’nın büyük bir bölümünü kontrol altına almış bir imparatorluk kurmuşlardır. Cengiz Han’ın kurduğu yapıda toplum, ivgen (halk), obop (boy) ve aymuğ, yasun (aile ve en küçük birlikler) gibi birimlere ayrılmıştı. Askeri organizasyon da aynı model üzerine kurulmuş, her kabile kendi çadırları, hayvanları ve kadınlarıyla bağımsız bir ordu gibi hareket ederdi. Merkezi bir yönetim ve vergi toplama mekanizması zayıftı; silahlar da genellikle kendi imalatlarıydı.

Cengiz Han’ın torunları, Çağatay, İlhanlı, Altın Orda, Şeybânî ve Kırım hanlıklarını kurarak geniş bir coğrafyada hâkimiyet sürdürdüler. 1257’de Bağdat’ı yıkarak Abbâsî halifeliğine darbe vurmuş, Doğu Akdeniz’den Viyana’ya kadar uzanan bir alanda etkili olmuşlardır. Ancak 1260’da Memlük Sultanı Kutuz ve komutanı Baybars’ın Ayn Çalut’taki başarısı, Moğolların yenilmez imajını kırdı.

14. yüzyılın başlarında Moğollar, İslamiyet’e yönelmeye başladı; İlhanlı hükümdarı Gazân Han’ın bu inancı kabul etmesiyle birçok kumandan ve asker de Müslüman oldu. Bu dönüşüm, Moğolların yerel halkla kaynaşmasını kolaylaştırdı. 15. yüzyıl sonuna kadar Altın Orda hâkimiyetini sürdürdü, ancak Timurluların saldırısıyla yıkıldı ve yerini Kazan ve Kırım hanlıkları gibi yeni devletler aldı.

Günümüzde Moğolistan’da yaşayan Moğollar, çoğunlukla Budizm’in Lamaizm mezhebine bağlıdır; din görevlilerine “lama” denir ve bu kişiler hem tıp hem de şifa uygulamalarıyla toplum içinde önemli bir konuma sahiptir. Lamaizm’in merkezi, Tibet’in Lhasa şehridir.