Afanasi Nikitin (Rusça: Афанасий Никитин; ö. 1475), Tverli bir Rus tüccar ve gezgindir. 15. yüzyılın ikinci yarısında Hindistan'a kadar uzanan yolculuğunu "Üç Deniz Ötesine Yolculuk" (Хожение за три моря) adıyla kaleme almıştır. Niccolò de' Conti'nin ardından Hindistan'a gidip gördüklerini yazıya geçiren ilk Avrupalılardan biri sayılır.
Yolculuğa 1460'ların sonunda Tver'den çıktı; kaynaklarda başlangıç yılı 1466 ya da 1468 olarak verilir. Volga boyunca güneye inen ve Şirvan'a gitmeyi amaçlayan bir ticaret kafilesine katıldı, ancak kafile Astrahan yakınlarında yağmalandı. Malını yitiren Nikitin geri dönmek yerine yoluna devam etti; İran'ı geçerek Basra Körfezi'ndeki Hürmüz'e, oradan da deniz yoluyla Hindistan'ın batı kıyısındaki Chaul limanına ulaştı.
Hindistan'da geçen yıllar
Yaklaşık üç yıl Hindistan'da kaldı. Dekken bölgesindeki Behmeni Sultanlığı'nı, başkent Bidar'ı ve Vijayanagara topraklarını gezerek pazarlar, saraylar, fiyatlar, mallar ve yerel gelenekler üzerine notlar tuttu. Hindistan'da kendini Hoca Yusuf Horasani adıyla tanıttığını yazar. Metin büyük ölçüde Eski Doğu Slavcasıyla yazılmış olsa da Kiril harfleriyle yazılmış çok sayıda Farsça, Arapça ve Türkçe kelime ve ifade içerir; sonlarındaki dualar bu dillerdedir. Nikitin'in Hindistan'da Müslüman olup olmadığı araştırmacılar arasında tartışmalıdır.
Dönüşte İran üzerinden Karadeniz kıyısındaki Trabzon'a geçti, oradan Kırım'a ulaştı. Ancak memleketi Tver'e varamadan 1475 sonbaharında Smolensk yakınlarında öldü. Defterleri tüccarlar aracılığıyla Moskova'ya, büyük knez III. İvan'ın kâtibi Vasili Mamırev'e ulaştırıldı ve sonradan Rus vakayinamelerine alındı.
Eser, dinî hac anlatılarından farklı olarak ticari bir yolculuğu konu alan ilk Rus metni kabul edilir ve Eski Rus edebiyatının önemli anıtları arasında sayılır. 1955'te Tver'de Volga kıyısına Nikitin'in bronz heykeli dikildi; 1957'de yolculuğu Sovyet-Hint ortak yapımı "Pardesi" filmine konu oldu.
