İbn Fadlan, tam adıyla Ahmed b. Fadlan b. Abbas b. Raşid b. Hammad, 10. yüzyılın başında Abbasi Halifeliği'nin İdil (Volga) Bulgarlarına gönderdiği elçilik heyetinde görev alan Bağdatlı bir din bilgini ve gezgindir. Bu yolculuk sırasında tuttuğu notlara dayanan seyahatnamesi, Orta Asya ve Doğu Avrupa bozkırlarındaki halklar hakkında elimizdeki en eski görgü tanıklıklarından biri sayılır.
Doğum ve ölüm tarihleri bilinmemektedir; hayatı hakkındaki bilgiler neredeyse yalnızca kendi anlatısından gelir ve 922'den sonra öldüğü kabul edilir.
İdil Bulgarlarına elçilik
İdil Bulgar hükümdarı Almış, Abbasi halifesi Muktedir Billah'tan yeni benimsenen İslam'ı öğretecek bilginler ve destek istemişti. Halifenin gönderdiği heyetin başında Susen er-Ressi bulunuyordu; İbn Fadlan ise heyette kâtip ve İslam hukukunu Bulgarlara anlatmakla görevli kişi olarak yer aldı. Heyet 21 Haziran 921'de Bağdat'tan yola çıktı; Rey, Nişabur, Merv, Buhara ve Harezm üzerinden ilerleyip bozkırı aşarak 12 Mayıs 922'de İdil kıyısındaki Bulgar merkezine ulaştı.
Yol boyunca karşılaştığı Oğuzlar, Peçenekler ve Başkurtlar ile varış noktasındaki Bulgarlar hakkında gözlemlerini kaydetti. Hazarlara dair duyduklarını da aktardı. Anlatının en çok bilinen bölümü, ticaret için İdil'e gelen Ruslara, yani İskandinav kökenli tüccarlara ayrılmıştır; onların görünüşünü, gündelik alışkanlıklarını ve bir önderleri için düzenlenen gemi gömme törenini ayrıntılı biçimde tasvir etmiştir.
Eserin günümüze ulaşması
Seyahatname uzun süre yalnızca Yakut el-Hamevi gibi sonraki yazarların aktardığı parçalar aracılığıyla biliniyordu. 1923'te Zeki Velidi Togan, İran'ın Meşhed şehrindeki bir kütüphanede metnin daha kapsamlı ancak yine eksik bir el yazması nüshasını buldu. Togan'ın bu nüsha üzerine hazırladığı çalışma 1939'da Leipzig'de yayımlandı; metin daha sonra Türkçe, İngilizce, Almanca ve Fransızca dahil pek çok dile çevrildi. Türkçede en bilinen çeviri Ramazan Şeşen'e aittir.
Eser popüler kültürü de etkiledi: Michael Crichton'ın Eaters of the Dead romanı ve bu romandan uyarlanan 1999 yapımı The 13th Warrior filmi İbn Fadlan'ın anlatısından yola çıkar. Seyahatname bugün Türk, Bulgar ve Rus tarihi üzerine çalışan araştırmacıların başvurduğu temel kaynaklar arasındadır.
