Muhyiddin el-Mağribî
Muhyiddin el‑Mağribî, tam adıyla Muhyîl‑Millet ve‑Dîn Yahyâ Ebû Abdullah ibn Muhammed ibn Ebî El‑Şükr el‑Mağribî el‑Endelüsî, 13. yüzyılın sonlarında Endülüs’te doğmuş bir astronom, astrolog ve matematikçidir. Meraga Rasathanesi’nde görev yapan, aynı zamanda Nasîrüddin Tûsî gibi ünlü bilim insanlarıyla birlikte çalışan bir grup bilim insanının parçasıydı. Meraga’da yürüttüğü kapsamlı gezegen gözlemleri sayesinde yeni astronomik parametreler geliştirmiştir.
Yaşamına Endülüs (günümüz İspanya) topraklarında başlayan Muhyiddin, ilk çalışmalarını Şam’da sürdürmüş ve 1258 yılında Hülâgû Han’ın davetiyle İran’daki Meraga’ya yerleşmiştir. Burada Nasîrüddin Tûsî ile birlikte yeni bir rasathanenin kurulmasında görev almış ve 1262 yılında bu gözlemevi faaliyete geçmiştir. 1262‑1274 yılları arasında yaptığı gözlemleri tek tek kaydettiği bir eserinde, Güneş’in dış merkezliği ve apsisinin bulunması için kullandığı matematiksel yöntemleri ayrıntılı olarak açıklamıştır.
Bilimsel üretkenliği geniş bir yelpazeye yayılmıştır. Usturlap yapımı ve kullanımını anlatan “Tastîh ül‑usturlâb”, meridyen çizgisi ve yerkürenin dönüşünü belirlemede kullanılan geometrik yöntemleri açıklayan “Makale fî istihrâc tad'îl ül‑nehâr ve saʿat ül‑maşrık ve‑ʾl‑dâʾir min ül‑felek bi‑tarîk ül‑hendese”, Çin ve Uygur takvimleri üzerine çeviriler ve yorumlar içeren “Risâlet ül‑Hitâ' vel‑Îgûr” gibi eserlerin yanı sıra üç adet zic (İslami astronomi kitabı) da kaleme almıştır. Bu zicler arasında “Tâc ül‑azyâc ve‑gunyet ül‑muhtâc”, “Advâr ül‑envâr medâ ül‑dühûr vel‑ekvâr” ve “Umdet‑ül‑hâsib ve gunyet‑üt‑tâlib” yer alır. Ayrıca Batlamyus’un Almagest’ine üç ayrı yorum (“Telhîs ül‑Mecistî”, “Hilâsat ül‑Mecistî” ve “Mukaddimet teteʿallak bi‑harekât ül‑kevâkib”) da onun astronomik bilgisinin genişliğini gösterir.
Astrolojide ise gezegen kavuşumları ve doğum haritaları üzerine yoğunlaşmış, gelecekle ilgili tahminler yapmıştır. Matematikte ise özellikle trigonometriye yönelmiş; “Menelaus Teoremi Üzerine Kitap” ve “Sinüslerin Hesabı Üzerine Tez” adlı çalışmalarıyla tanınır. Öklid’in “Elementler” eserinin 15. kitabına yaptığı yorumlar ve sinüs hesaplamalarında interpolasyon yöntemi kullanarak bir derece değerini dört farklı konumda yüksek doğrulukla elde etmesi, Kadızâde Rümî ve Gıyaseddin Cemşid’in çalışmalarından önceki en hassas sonuçlar arasında yer alır.
Muhyiddin el‑Mağribî, 1283 yılının Haziran ayında Meraga’da vefat etmiş ve bıraktığı eserler, hem İslam dünyasında hem de Batı’da bilim tarihine önemli katkılar sağlamaya devam etmiştir.