Türkiye'de cumhuriyetin ilanı
29 Ekim 1923 tarihinde Türkiye devletinin yönetim biçiminin cumhuriyet olarak belirlenmesi
Türkiye Büyük Millet Meclisi, 29 Ekim 1923 tarihinde toplanıp Mustafa Kemal Atatürk’ün sunduğu anayasa değişikliği teklifini kabul etti. Bu karar, devletin yönetim şeklinin cumhuriyet olarak belirlenmesini sağladı.
Bu adım, Atatürk devrimlerinin bir parçası olarak toplumu çağdaşlaştırma çabasının en önemli göstergelerinden biriydi; aynı zamanda ilerleyen reform ve yeniliklere zemin hazırlayan bir siyasi dönüşüm olarak kabul edildi.
29 Ekim 1923 tarihli “1339 sayılı Teşkilât‑ı Esâsiye Kanununun Bazı Maddelerinin Değiştirilmesi Hakkında Kanun” ile 1921 Teşkilât‑ı Esâsiye Kanunu’nun 1, 2, 4, 10, 11 ve 12. maddelerinde değişiklik yapıldı. İlk madde şu hâle getirildi: “Hâkimiyet, bilâkaydü şart milletindir. İdare usûlü halkın mukadderatını bizzat ve bilfiil idare etmesi esasına müstenittir. Türkiye Devletinin şekl‑i Hükûmeti, Cumhuriyettir.”
Diğer maddelerde yapılan düzenlemeler sonucunda cumhurbaşkanlığı makamı oluşturuldu ve cumhurbaşkanının TBMM üyeleri arasından seçileceği belirlendi. Hükümetin kuruluş usulü de değiştirildi; meclis‑hükümeti sisteminden vazgeçilip parlamenter sisteme geçildi.
Osmanlı Devleti, 1876‑1878 ve 1908‑1918 yılları arasında meşrutiyetle yönetilmiş, ancak mutlak monarşi geleneği uzun süre devam etmiştir. I. Dünya Savaşı sonrası Mustafa Kemal önderliğinde yürütülen ulusal mücadele, halk egemenliğini açıkça ilan etmişti. 23 Nisan 1920’de Ankara’da toplanan Büyük Millet Meclisi, 390 üyesiyle olağanüstü yetkiler kazandı ve 20 Ocak 1921’de kabul ettiği Teşkilât‑ı Esâsiye Kanunu ile egemenliğin millete ait olduğunu vurguladı. 1 Kasım 1922’de saltanat kaldırıldı ve 1 Nisan 1923’te birinci meclisin dağılmasının ardından yeni bir anayasa taslağı hazırlanarak cumhuriyet ilanına giden süreç tamamlandı.