Mustafa Kemal Atatürk

Mustafa Kemal Atatürk (1881, Selanik – 10 Kasım 1938, İstanbul), Türk mareşali, devlet adamı, yazar ve Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusudur. Türkiye’yi laik, modern ve sanayileşen bir devlet hâline getiren kapsamlı reformları hayata geçirmiş, bu politikalar genellikle sekülarist ve milliyetçi bir çizgide toplanıp Kemalizm adıyla anılmıştır.

Birinci Dünya Savaşı sırasında Osmanlı ordusunda görev yapan Atatürk, Çanakkale’de miralaylı, Sina ve Filistin’de ise Yıldırım Orduları Grubu komutanı olarak görevlendirilmiştir. Savaşın ardından gelen yenilginin ardından, Anadolu’da başlayan Kurtuluş Savaşı’nı yönetmiş, Ankara Hükûmeti’ni kurmuş ve Türk Orduları’nın Başkomutanı olarak Sakarya Meydan Muharebesi’ndeki zaferiyle 19 Eylül 1921’de “gazi” unvanını alarak mareşal rütbesine yükselmiştir. Bu dönemde İtilaf Devletleri’ne karşı askeri ve siyasi başarılar elde etmiş, 1923’te Cumhuriyet Halk Partisi’ni “Halk Fırkası” adıyla kurmuş ve ilk genel başkanı olmuştur. 29 Ekim 1923’te Cumhuriyet’in ilanının ardından cumhurbaşkanı seçilmiş, ölümüne kadar dört dönem bu görevi yürütmüş ve Türkiye tarihindeki en uzun cumhurbaşkanlığı süresine sahiptir.

Atatürk, ulus devletini çağdaş, ilerici ve laik bir yapıya dönüştürmek için sosyo‑ekonomik alanlarda köklü değişiklikler yapmıştır. Yabancı sermayeye tanınan ayrıcalıklar kaldırılmış, üretim araçları ve demiryolları millileştirilmiştir. Tevhîd-i Tedrîsât Kanunu ile eğitim devlet denetimine alınmış, seküler ve bilimsel temelli yeni okullar açılmış, ilköğretim ücretsiz ve zorunlu hâle getirilmiştir. Kadınlara sivil ve siyasi haklar tanınmış, çok eşlilik yasaklanmış ve kadınların miras ve tanıklık hakları erkeklerle eşitlenmiştir; böylece Türkiye, dünyada kadınlara seçim hakkı tanıyan ilk ülkelerden biri olmuştur. Mecelle kaldırılarak yerine Türk Medeni Kanunu yürürlüğe konmuş, takvim, saat ve ölçü birimlerinde değişiklikler yapılmış, Arap alfabesi yerine Latin temelli yeni Türk alfabesi kabul edilmiştir. Eğitim seferberliği, üniversite reformu ve birinci Beş Yıllık Sanayi Planı gibi adımlarla okuryazarlık ve sanayileşme hızlandırılmıştır.

Atatürk’ün desteklediği kurumlar arasında Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryolları, Türk Hava Yolları, Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü, Hıfzıssıhha Enstitüsü, Türkkuşu, Sümerbank, Etibank, Türk Tarih Kurumu, Türk Dil Kurumu ve Diyanet İşleri Başkanlığı gibi birçok kamu kuruluşu yer alır. Yerli tarım, tekstil, makine, uçak ve otomobil sanayilerinin gelişimine öncülük etmiş, toplumsal yapıyı birleştirici bir ulus bilinci oluşturma çabasıyla “Türkleştirme” politikalarını uygulamıştır. Ancak bu hedeflerle ülkenin sosyopolitik gerçekleri arasında zaman zaman uyumsuzluklar da ortaya çıkmıştır.