Amazon'un iki topluluğunda bunama neden düşük görünüyor? Yanıt sandığımız gibi değil

Bu ayrım niye önemli? Çünkü "oran" derken iki ayrı şeyden söz ediliyor ve ikisi karıştırılınca yanlış sonuç çıkıyor.

Yaygınlık ile yeni vaka arasındaki fark

Yaygınlık (prevalans), belli bir anda o toplulukta hasta olan insanların oranıdır: fotoğraf. Görülme sıklığı (insidans) ise belli bir sürede kaç yeni kişinin hastalandığıdır: film. Bir toplulukta fotoğraf boş görünebilir, ama bunun iki nedeni olabilir. Ya kimse hastalanmıyordur, ya da hastalananlar kısa sürede kareden çıkıyordur.

Gatz ve ekibinin 2022'de yine aynı dergide yayımladığı ilk çalışma fotoğrafı çekmişti: 435 Tsimané ve 169 Mosetén'li, toplam 604 kişi; bilgisayarlı tomografiyle beyin görüntüleme, kültüre uygun bilişsel testler, yerel çevirmenler ve Bolivyalı hekimlerle yürütülen değerlendirme. Sonuç: Tsimané'lerde 5 bunama vakası (yüzde 1,1), Mosetén'lerde 1 vaka (yüzde 0,6). Hafif bilişsel bozukluk ise sırasıyla yaklaşık yüzde 8 ve yüzde 10.

Yeni çalışma filmi çekti. Başlangıçta bunaması olmayan 730 yetişkin, yaklaşık beş yıl sonra yeniden değerlendirildi.

Sürpriz: yeni vakalar az değil

Beş yılda 22 yeni bunama vakası saptandı. Bin kişi-yıl başına 7,40 vaka, yani görülme sıklığı, Amerika ve Kuzey Avrupa nüfuslarından çarpıcı biçimde farklı çıkmadı; özellikle 80 yaşın altındakilerde fark neredeyse yok.

Gatz bulguyu şöyle özetliyor: "Şaşırtıcı olan, bunama görülme sıklığında büyük farklar olmamasıydı."

Buna karşılık yaygınlık hâlâ yüzde 2'nin altında. İki sayı arasındaki bu uyumsuzluğun araştırmacıların bulduğu karşılığı sert: bunama tanısı alan katılımcıların ölüm riski, bilişi normal olan yaşıtlarına göre altı kattan fazla yüksek. Tanı sonrası ortalama yaşam süresi, Amerika'daki çalışmalarda görülene kıyasla iki ila üç kat kısa.

Nedenleri, araştırmacılara göre tıbbi olduğu kadar ekonomik. Tarıma, avlanmaya ve yiyecek hazırlamaya dayanan bir geçimlik ekonomide bir yetişkinin işlevini yitirmesi hanenin üretimini doğrudan düşürüyor. Gatz, sınırlı tıbbi bakımın da tedavi edilebilir enfeksiyonları ve akut hastalıkları çok daha ölümcül hale getirdiğini belirtiyor. Yani düşük yaygınlık, korumanın değil kırılganlığın işareti olabilir.

Bu bunama, Alzheimer'a benzemiyor

Çalışmanın ikinci ilginç bulgusu, saptanan vakaların tipik Alzheimer tablosuna uymaması. Etkilenen katılımcılarda asıl zorlanma dikkat, akıl yürütme ve işleri idare etmede görüldü; Alzheimer'ın alameti sayılan bellek sorunu daha geri planda kaldı.

Kan belirteçleri de bunu destekliyor: vakalar, genel sinir hücresi hasarına işaret eden nörofilament hafif zincir proteiniyle ilişkili çıktı; Alzheimer'ın imzası sayılan amiloid ve tau belirteçleriyle ilişki bulunmadı. Beyin görüntüleme ise Alzheimer tipi erimeden çok damarsal hasara işaret ediyor.

Alzheimer riskinin en bilinen genetik belirteci olan APOE e4 varyantı bu toplulukta da bunamayla ilişkili bulundu. Ancak Gatz burada da uyarıyor: APOE4 yalnız beyni ilgilendiren bir gen değil, yağ taşınmasını ve bağışıklık yanıtını da etkiliyor. Yani ilişkinin varlığı, tablonun Alzheimer olduğu anlamına gelmiyor.

Araştırmanın künyesi

Bulgunun sınırları

Araştırmacıların kendileri temkinli ve bunu açıkça yazıyorlar. Beş yılda saptanan 22 vaka, düşük yaygınlığın ardındaki bütün etkenleri ayırt etmek için fazlasıyla az. Örneklem küçük olduğunda tek tek vakalar oranları savurabilir ve alt grupları (yaş, cinsiyet, köy, gen taşıyıcılığı) ayrı ayrı incelemek mümkün olmaz.

Bunun üstüne kültürel ve yöntemsel katmanlar biniyor. Bunama tanısı, dünyanın her yerinde kısmen "kişi eskisi gibi mi" sorusuna verilen yanıtlara dayanır; okuryazarlığın ve okul geçmişinin farklı olduğu bir toplulukta standart bilişsel testler olduğu gibi uygulanamaz, uyarlanması gerekir. Araştırma da bu yüzden kültüre uygun ölçekler ve yerel çevirmenlerle yürütülmüş. Dahası, beklenen bir bağlantı çıkmadı: metabolik sağlık göstergeleri bunamadan korunmayla umulduğu gibi örtüşmedi.

Gatz'ın çerçevesi açık: "Yaşam biçimi ile genetik etkenler arasındaki dengeyi ele alabilmemiz için çok daha fazla veriye ihtiyacımız var. Genel kabul, ikisinin birbirini tamamlayan roller oynadığı yönünde."

Buradan bir yaşam reçetesi çıkarmak mümkün değil; çalışma da böyle bir iddia taşımıyor. Anlattığı şey daha çok şu: bir topluluğun sağlık verisini kendi yaşam koşullarından kopararak okursak, koruma sandığımız şey aslında erken kayıp olabilir.

Sırada ne var

Ekip bir sonraki aşamada daha ayrıntılı beyin görüntüleme ve ek kan belirteçleriyle iki ihtimali ayırmayı planlıyor: damarsal hasar mı, Alzheimer patolojisi mi. Asıl merak edilen soru ise hâlâ açık. Eğer bu topluluklarda insanlar Batı'daki kadar sık bunuyor ama daha kısa yaşıyorsa, "geçimlik yaşam beyni korur" cümlesinin ne kadarı ayakta kalıyor? Yanıt, yalnız Amazon'u değil, benzer çıkarımların yapıldığı bütün "uzun yaşam bölgesi" anlatılarını ilgilendiriyor.

Fotoğraf: Luis Enrique Poggi Montalvo, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons