Kambur balina ölü yavrusunun başından ayrılmadı: yas mı, içgüdü mü?

Sea World Foundation ekibinin çektiği su altı görüntüsü, haber ajansı SWNS'in kanalında yayımlandı; balinanın hareketsiz yavrusunun yanından ayrılmadığı anlar burada görülebiliyor.

Griffith Üniversitesi'ndeki Whales and Climate Research Program'dan deniz bilimci Olaf Meynecke ve Mulville, karşılaşmayı Discover Animals dergisinde yayımlanan bir makalede anlattı. Araştırmacıların ifadesiyle bu, kambur balinada ölüm sonrası ilgi davranışının ilk ayrıntılı belgelenmiş örneği.

Neden şimdiye kadar görülmedi?

Kambur balinanın ölü yavrusunun yanında kalması muhtemelen ilk kez olmuyor; ilk kez kaydedilebiliyor. Meynecke'nin açıklamasına göre bunun basit bir fiziksel nedeni var: ölü kambur yavruları yeterince yüzdürücü değil, hızla dibe iniyor. Olay su yüzeyinde değil, kameranın ulaşamadığı bir derinlikte geçiyor ve bitiyor. Bu kez yavru sığ bir zeminde kalmış, tekne de tesadüfen oradaydı.

Bugüne kadar bilinen örneklerin neredeyse tamamı dişli balinalardan — yunuslar, katil balinalar, ispermeçetler — geliyordu. Meynecke, aradaki farkı şöyle özetliyor: dişli balinalarda anneler ölü yavrularını günlerce yüzeyde taşırken, buradaki kambur balina yavrusunu taşımadı; yanında kaldı. Sahnede ayrıca ikinci bir ergin balina vardı; kambur balina literatüründe anne ve yavruya eşlik eden bu bireylere "refakatçi" deniyor.

Kayıtta ne var, yorumda ne var

Bu noktada bir ayrım yapmak gerekiyor, çünkü hayvan davranışını okurken en çok kaydırılan yer burası. Kayda giren şeyler ölçülebilir: süre, mesafe, temas, tekrar sayısı, yüzeye çıkış aralığı. "Yas" ise bir yorum — hayvanın içinde ne olup bittiğine dair bir çıkarım ve kameranın göremeyeceği tek şey tam da bu.

Araştırmacılar makalede temkinli bir dil kullanıyor. Meynecke'ye göre gözlenen davranışlar "bakım verme ya da besleyip kollama davranışlarıyla uyumlu"ydu ve "yavruya yönelik güçlü bir anne bağlılığına" işaret ediyordu. "Uyumlu" kelimesi burada özenle seçilmiş: davranışın neye benzediğini söylüyor, nedenini iddia etmiyor.

Araştırmaya katılmayan Macquarie Üniversitesi'nden deniz biyoloğu Vanessa Pirotta, ABC'ye verdiği değerlendirmede daha da temkinli. Pirotta, dişi balinanın davranışını yorumlamanın "zor" olduğunu söylüyor ve davranışa insan duygusu yüklemekten, yani antropomorfizmden kaçınmak gerektiğini hatırlatıyor. Memeliler olarak pek çok ortak yanımız var; ama benzerlik, aynılığın kanıtı değil.

İki uç da hatalı. Balinanın hissettiklerini insanınkiyle birebir eşitlemek de, "hayvan hissetmez, yalnızca içgüdüyle davranır" demek de gözlemin üstünden atlıyor. Bilimsel yazında bu yüzden genellikle "yas benzeri davranış" ya da teknik adıyla "ölüm sonrası ilgi davranışı" terimi tercih ediliyor: olguyu adlandırıyor, iç dünyaya dair bir hüküm vermiyor.

Alternatif açıklamalar masada

Gözlemin "yas" dışında da okumaları var ve bunlar birbirini dışlamıyor. Anne, doğumdan sonraki günlerde devreye giren hormonal ve davranışsal bakım programının içinde olabilir; yavrunun yanıt vermemesi bu programı kapatmaya yetmeyebilir. Ya da durumu çözemediği için tekrar tekrar kontrol ediyor olabilir — yani içgüdüsel bakımla karışıklık bir arada bulunabilir. Araştırmacılar da bunu açıkça yazıyor: bunun yas olduğundan emin değiller, karışıklık ya da içgüdüsel bir bakım tepkisi de olabilir.

Tek bir gözlemin taşıyabileceği yükün sınırı da burada. Elde bir birey, bir olay, iki saatlik görüntü var. Bu, bir türde davranışın mümkün olduğunu gösterir; ne kadar yaygın olduğunu, hangi koşullarda ortaya çıktığını göstermez. Bunun için yıllara yayılan, çok sayıda karşılaşmanın aynı ölçütlerle kaydedildiği veri gerekiyor.

Sırada ne var

Kambur balinalar dünyanın en çok izlenen deniz memelilerinden; kıyı turizmi, drone ve dalış kameraları sayesinde her göç mevsiminde binlerce saatlik görüntü birikiyor. Bu tür olayların kayda geçmesi giderek daha olası. Kritik olan, görüntülerin "duygulandıran video" olarak dolaşmakla kalmayıp aynı ölçütlerle kataloglanması.

Bu karşılaşmadan geriye açık bir soru da kaldı. Nautilus'un aktardığına göre annenin kuyruk deseni, 15.800'den fazla bireyin kayıtlı olduğu tanımlama veri tabanındaki hiçbir balinayla eşleşmedi. Yani onu bir daha görsek bile, bunun o balina olduğunu bilemeyeceğiz.

Fotoğraf: National Marine Sanctuaries, CC BY 2.0, Wikimedia Commons