Kumaş Dokunmadan Önce Boyanan Desen: Buhara'nın Bulut Bağlama Sanatı İkat

Önce bağla, sonra boya, en son doku

Dokumacılar kumaşa renk vermek için genelde iki yol izler: Ya dokurken farklı renkte iplik kullanırlar ya da bitmiş kumaşı nakışla, baskıyla, boyayla süslerler. İkat üçüncü ve çok daha zahmetli bir yol.

• Henüz boyanmamış iplikler paralel sıralar halinde dizilir.
• Desende renksiz kalacak bölümler sıkıca sarılıp bağlanır.
• Çile boyaya batırılır; açıkta kalan yerler rengi alır, bağlı yerler almaz.
• İplikler yan yana getirildiğinde küçük boyalı demetler büyük deseni oluşturur, sonra kumaş dokunur.

Bağlar boyanın yayılmasını hiçbir zaman tam engelleyemez. Desen kenarlarındaki o tipik bulanıklık bundan doğar. The Public Domain Review'un deyişiyle bir yöntem kusuru, zamanla tekniğin en değerli imzasına dönüşmüş.

Adı Malay dilinden, kendisi dünyanın her yerinden

İngilizcedeki "ikat" sözcüğü Malay dilinde "bağlamak" anlamına gelen kelimeden alınmış. Ama teknik bin yılı aşkın süredir Ekvador'dan Guatemala'ya, Japonya'ya kadar pek çok yerde yaşıyor. Derlemeye göre ortaçağ Yemen'inde bu yolla dokunmuş kumaşlar o kadar değerliydi ki halife sadık hizmeti onurlandırmak için bunları hediye ederdi.

İkatın İpek Yolu kentlerine muhtemelen Hindistan üzerinden geldiği düşünülüyor. Orta Asya'da tekniğin adı abrbandi, yani "bulut bağlama". 19. yüzyılda zirvesine ulaşan bölge ikatları kaftanlarda, başlıklarda ve duvar örtülerinde taşkın renklerle ve cesur desenlerle kullanıldı.

Bir top kumaşta üç topluluk

Türkistan'daki ikat üretiminin başlıca merkezlerinden biri, bugün Özbekistan sınırlarındaki Timurlu kenti Buhara'ydı. The Public Domain Review, kentin camilerindeki zikzaklı çini desenlerinin belki de kumaşlardaki renkli kırıkları yankıladığını öne sürüyor.

Üretim zinciri ise tek başına bir sosyoloji dersi. Derlemeye göre çivit boyasını getirip işleyenler çoğunlukla Buharalı Yahudilerdi; kırmızı ve sarı boyalarla daha çok Tacikler uğraşıyordu; dokumayı ise asıl olarak Özbekler yapıyordu. Tek bir kumaş, üç topluluğun el emeğinin üst üste binmesiyle ortaya çıkıyordu.

Renkli fotoğraftaki son parıltı

Bu kumaşların bir asır önce nasıl göründüğünü bugün bilebiliyorsak, bunu büyük ölçüde Rus fotoğrafçı Sergey Prokudin-Gorski'ye borçluyuz. Prokudin-Gorski 1905-1915 arasında, üç ayrı cam plakayla çalışan deneysel yöntemiyle bölgeyi renkli fotoğrafladı.

Aynı yıllarda değişimin ilk işareti de belirmişti: Rusya'nın Ivanovo kentindeki tekstil fabrikaları ucuz ikat taklitleri üretmeye başlamıştı.

Devrimden sonra: ikat olmayan ikat

Rus Devrimi'nin ardından zanaatçılar özel atölyelerden devlet fabrikalarına aktarıldı, el tezgâhlarının yerini makineler aldı, desenler sadeleşti, sentetik kumaşlar yaygınlaştı. Orak çekiç, Kiril harfleri ve Moskova'nın simge yapıları gibi motifler eklendi ama bu, üretim kotalarının mantığı karşısında zahmetli tekniği korumaya yetmedi.

Kırmız böceği, lak ve hezaren çiçeği gibi doğal boya kaynaklarının yerini yapay boyalar aldı, renkler parlaklaştı, siyah paletin önemli bir parçası oldu. Derlemeye göre en köklü değişiklik şuydu: Bu kumaşların çoğu artık baskıyla üretiliyordu, yani aslında ikat değildi.

Bugün: "ikat baskı" çelişkisi

Bölgede küçük dokumacı grupları geleneği yeniden canlandırmaya çalışıyor. Öte yandan hızlı moda markaları ikat görünümünü ucuza kopyalıyor. The Public Domain Review, ürün açıklamalarında sık görülen "ikat baskı" ifadesinin yalnızca kendi içinde çelişkili olmadığını, gerçek abrbandinin gerektirdiği uzmanlığı, koordinasyonu ve emeği görünmez kıldığını vurguluyor.

Açık kalan soru şu: Bir tekniği yaşatan şey desenin görüntüsü mü, yoksa ipliği bağlayan elin bilgisi mi? Canlandırma çabalarının geleceği biraz da bu soruya verilecek cevaba bağlı.

Fotoğraf: , CC0, Wikimedia Commons