Vezüv'ün Kömürleştirdiği Parşömenleri Okumak İçin Sahtesini Yakıp X-Işınına Soktular

Antik dünyadan kalan tek kütüphane

MS 79'da Vezüv patladığında Pompeii'nin komşusu Herculaneum kasabası metrelerce kül ve kayanın altında kaldı. 1752'de kazılarda ortaya çıkan ve büyük olasılıkla Piso ailesinden birine ait olan bir villada yüzlerce papirüs rulosu bulundu. Makalenin yazarlarına göre bu, klasik Antik Çağ'dan bize ulaşmış bilinen tek bütün kütüphane. Metinlerin çoğu Epikürcü felsefeye ait; önemli bir kısmı Gadaralı Filodemos'un kaleminden.

Sorun, ruloların 400 ila 900 derece arasında olduğu tahmin edilen sıcaklıkla kömürleşmiş olması. Tipik bir rulo birkaç düzine santimetre boyunda ve yaklaşık 10 santimetre çapında; açıldığında 10 metre kadar uzuyor. Ama açmaya kalkınca ufalanıyor.

Karbonun üstüne karbonla yazı

Son yıllarda çözüm, ruloları hiç açmadan içlerini görmek oldu. Kentucky Üniversitesi'nden Brent Seales'in öncülük ettiği "sanal açma" yönteminde rulo X-ışını tomografisiyle, yani tıpta kullanılan bilgisayarlı tomografinin çok daha hassas bir türüyle katman katman taranıyor, sonra yazılım sarmal sayfaları dijital olarak düzleştiriyor. 2023'te başlayan Vesuvius Challenge yarışması bu verilere yapay zekâ modellerini uygulayanları ödüllendiriyor. Ars Technica'nın aktardığına göre ilk okunabilir metin için 700 bin dolarlık büyük ödül 2024'te verildi, bu yıl da PHerc. 1667 numaralı rulo baştan sona okundu.

Ama işin özünde bir fizik engeli var. O dönemin mürekkebi is, kömür ya da yanmış kemikten elde edilen karbonun su ve zamkla karışımıydı. Papirüs de kömürleşince karbona dönüştü. X-ışını açısından mürekkepli ve mürekkepsiz bölge neredeyse aynı: siyah kâğıda siyah kalemle yazılmış bir notu fotokopide okumaya çalışmak gibi.

Kurşun ise X-ışınını çok güçlü soğurur ve belirgin bir floresan iz bırakır. Daha önce senkrotron ışınımıyla yapılan bir analizde iki Herculaneum parçasının harflerinde kurşun bulunmuştu. Kurşunun mürekkebe nasıl girdiği hâlâ bilinmiyor; mürekkebin kendisinden ya da kurutmak için kullanılan bir katkıdan gelmiş olabilir.

Sahte parşömen tarifi

Çalışmanın arkasındaki isim, Ars Technica'nın "emekli mucit" diye tanıttığı Douglas Seiler. Seiler, Berkeley'deki SETI araştırmalarına yönelik bir teleskop projesinde çalışırken parşömenlerdeki düşük sinyal sorununu duymuş ve kimyacılar, bir arkeoloji öğrencisi ve ABD Ulusal Standartlar ve Teknoloji Enstitüsü (NIST) uzmanlarından bir ekip kurmuş.

• Doğru kurşun miktarını bulmak: Ekip, 15x15 santimetrelik bir kareyi Malevich'in "Siyah Kare"sine gönderme yaparak çizgilerle doldurdu ve bunun için 0,4-0,5 gram mürekkep yettiğini ölçtü. Buradan santimetrekare başına yaklaşık 2 mikrolitre mürekkep düştüğünü hesapladı ve antik parçalarda ölçülen kurşun yoğunluğunu yakalamak için litre başına 50 gram kurşun içeren mürekkep hazırladı.
• Taşınabilir cihazla tarama: Santimetrekarede 200, 100, 50 ve 20 mikrogram kurşun içeren harfler, elde taşınan bir X-ışını floresan cihazıyla güvenilir biçimde algılandı; kurşunsuz kontrol örneği hiçbir sinyal vermedi.
• Görüntüleme: Kömürleşmiş parçaların X-ışını görüntüsünde kurşunsuz satırlar hiç görünmezken kurşunlu satırlar net seçildi; en düşük deneme yoğunluğu olan 25 mikrogram bile fark edildi.
• Sarılı ruloyu açmak: Tüm rulo NIST'te üç boyutlu olarak tarandı. Ars Technica'ya göre NIST'ten Michael Cyrus Daugherty, aslında lityum iyon pillerin içindeki sarmal katmanları incelemek için yazdığı bir programı uyarlayarak metni dijital olarak açtı.

Seiler, Ars Technica'ya sonucu "Harfler yılbaşı ağacı gibi yandı" diye anlattı.

Neyi kanıtlıyor, neyi kanıtlamıyor?

Yazarlar önerilerini iki adımlı bir iş akışı olarak özetliyor: Önce kütüphanedeki rulolar taşınabilir X-ışını floresan cihazlarıyla kurşun açısından taranacak, kurşunlu olanlar pahalı ve kıt senkrotron ışın zamanı için öne alınacak. İkinci olarak, içinde ne yazdığı bilinen sahte rulolar, yapay zekâ modellerini eğitmek ve sınamak için "doğru cevabı belli" veri setleri sağlayacak; üstelik paha biçilmez orijinallere dokunmadan.

Sınırlar da açık. Deney gerçek bir Herculaneum parşömeni üzerinde değil, onu taklit eden bir model üzerinde yapıldı. Live Science'ın aktardığına göre model rulodaki yazıların tamamı çözülemedi. Kaç Herculaneum rulosunda gerçekten kurşunlu mürekkep bulunduğu da bilinmiyor. Seiler ise umutlu: kurşun aranırsa okumanın kolaylaşacağından "oldukça emin" olduklarını söylüyor. Asıl cevap, birinin elindeki taşınabilir cihazı Napoli'deki raflarda bekleyen rulolara doğrulttuğu gün gelecek.

Fotoğraf: Sara Stabile, Francesca Palermo, Inna Bukreeva, Daniela Mele, Vincenzo Formoso, Roberto Bartolino & Alessia Cedola, CC BY 4.0, Wikimedia Commons