Iseo Gölü'nde 1117 tsunamisi: Yamaçtaki tarlalar göl dibindeki deltayı nasıl hazırladı?
İtalya'daki Iseo Gölü'nde 1117'de modellere göre 50 metreyi aşan bir dalga kıyıya vurdu. Yeni bir çalışma, dalganın kökünü yüzyıllarca süren orman kesimi, tarım ve otlatmanın göl dibine taşıdığı çamurda buluyor.
Vatikan Kütüphanesi'ndeki 12. yüzyıldan kalma bir derlemenin 184. yaprağında kısa bir Latince kayıt durur. Kayda göre göl öyle kabarmıştır ki yakındaki köylerde yaşayanların "pek azı bu tehlikeden kurtulabilmiş", pek çok kale ve hisar da içindekilerle birlikte yıkılmıştır. Anlatılan yer İtalya'nın kuzeyindeki Iseo Gölü; olay, 3 Ocak 1117'de Verona yöresini sarsan büyük yer sarsıntısının ardından yaşananlar.
Ekim 2026'da Nature Communications dergisinde yayımlanan bir çalışma, bu kaydın arkasındaki olayı yeniden kurdu ve beklenmedik bir hazırlayıcıya işaret etti: göle dökülen Oglio Nehri'nin havzasında yüzyıllar boyunca kesilen ormanlar, sürülen tarlalar ve otlatılan sürüler. Fransa'daki Savoie Mont Blanc Üniversitesi'nin yürüttüğü uluslararası çalışmaya göre insan eliyle hızlanan toprak aşınması göl dibindeki deltayı çökmeye hazır hâle getirdi; yer sarsıntısı yalnızca son itkiyi verdi. Bulgu geçmişte kalmıyor: Aynı birikim sekiz yüzyıldır sürüyor.
Bir nehir, bir delta ve üç katına çıkan çamur
Alplerin güney kenarındaki dördüncü büyük göl olan Iseo'ya kuzeyden, Val Camonica vadisini boydan boya geçen Oglio Nehri girer. Nehrin ağzında bıraktığı kum ve mil, suyun altına doğru uzanan bir yamaç, yani delta oluşturur. Bu yamaç, kum saatinin altında biriken yığına benzer: Tane geldikçe büyür, dikleşir ve bir noktada kendi ağırlığını taşıyamaz.
Makaleye göre Roma döneminden itibaren havzada yoğunlaşan orman kesimi, tarım ve hayvancılık yamaçlardaki toprağı açıkta bıraktı. Göle ulaşan tortul miktarı, önceki doğal düzeyin üç katına çıktı. Deltanın bilinen son büyük çöküşü 6. yüzyılda yaşanmıştı; sonraki yaklaşık altı yüzyılda delta yeniden doldu. 1117'deki çöküşün olağanüstü boyutu bu birikime bağlanıyor.
Sarsıntı tetikledi, su altındaki yamaç kaydı
Moment büyüklüğü 6,5 olarak tahmin edilen 1117 Verona sarsıntısı, göl çevresinde VI-VII şiddetinde hissedildiği tahmin ediliyor. Göl dibine kayan çamur, derin havzada en kalın yeri yaklaşık 7 metreyi bulan, 62 milyon metreküplük bir tabaka bıraktı. Su altındaki böyle bir kayma, küvetteki suya avuçla hızla bastırmaya benzer: Yeri değişen su dalga olarak kıyılara koşar.
Delta bir yüzyıl içinde yeniden doldu ve 1222'de Brescia yakınlarındaki 6,0 büyüklüğündeki sarsıntıyla bir kez daha çöktü; bu kez yaklaşık 10 milyon metreküp malzeme kaydı.
Bilgisayarda yeniden kurulan dalga
Muhammad Naveed Zafar'ın doktora çalışması olarak, Denys Dutykh ve Pierre Sabatier danışmanlığında kurulan iki aşamalı modelde önce BingClaw programıyla kayan çamurun hareketi, ardından GeoClaw ile dalganın yayılması 10 metrelik hücrelerde hesaplandı; modelin verdiği çökelti kalınlıkları sismik kesitlerle örtüşüyor.
Sonuçlara göre 1117 dalgası gölün kuzeyinde 50 metreyi aştı, yakın kıyılara bir dakika içinde ulaştı ve karada 2,7 kilometreye kadar ilerledi. 1222'deki dalga yaklaşık 13 metreye çıktı, yaklaşık 1 kilometre içeri girdi. Gölün ortasındaki Monte Isola adası iki dalgayı da yararak arkasındaki kıyıları kısmen korudu; yine de güneydeki Iseo kasabasına 1117'de yaklaşık 5,5 metrelik, 1222'de yaklaşık 2 metrelik su, kaymadan yedi dakika kadar sonra vardı.
El yazması ve kilise duvarları
Modeli destekleyen iki tanık var: G. Pisano'ya atfedilen ve Vatikan'daki 11564 numaralı Latince yazmada korunan girişteki kayıt ile Iseo'daki Sant'Andrea kilisesi. Arkeolojik bulgular kilisenin 1117'den kısa süre sonra alt ve üst bölümleriyle birlikte büyük bir onarımdan geçtiğini gösteriyor. Model, kilisenin önündeki kıyıya yaklaşık 3,5 metrelik bir dalganın ulaştığını ve suyun 165 metre içeri girerek kilise alanına vardığını veriyor.
Bulgunun sınırları
Dalga yükseklikleri ölçülmüş değil, modellenmiş değerler. Karada tsunami kumu aranabilecek tek doğal yer olan Iseo yakınlarındaki turbalıktan alınan tortul örneklerinde tsunami tabakası çıkmadı; model bu köşeye 1 metreden alçak dalga ulaştığını öngördüğü için bu çelişki sayılmıyor. Kilisedeki hasarın sarsıntıdan mı, sudan mı, ikisinden birden mi kaynaklandığı ayırt edilemiyor. Çöküş öncesi delta biçimi bugünkü göl tabanından çıkarsandı; kaymanın 45 ya da 75 metre derinlikte başladığı varsayıldığında en yüksek dalga yaklaşık 22 ya da 11 metreye iniyor.
Sekiz yüzyıldır yeniden dolan delta
1222'den sonra arazi kullanımı bir süre geriledi; makaleye göre düşüş özellikle Kara Ölüm veba salgını dönemine denk geliyor. 1661'den itibaren yeniden keskin biçimde arttı, sanayi çağında zirve yaptı ve bugün de sürüyor. Modele göre Oglio deltası bugün çökerse su kuzey kıyıya bir dakikadan kısa sürede ulaşır; yazarlar bu kadar kısa bir sürede bir uyarı sisteminin etkili bir tahliyeye yetmeyeceğini yazıyor.
Garda ve Como göllerinin derin havzalarında da çok kalın kayma tabakaları bulunuyor; üç gölün kıyısında 370 binden fazla kişi sürekli yaşıyor. Cenevre, Lucerne ve Brienz gibi göllerde, Alaska ve Yeni Zelanda'da da benzer delta çöküşleri yaşandı; makalenin andığı, 632 göl havzası kaydına dayanan dünya ölçeğindeki derlemeye göre insan kaynaklı toprak aşınması sanayi çağından bu yana en yüksek düzeyinde.
Bern Üniversitesi'nden ortak yazar Flavio Anselmetti, üniversitenin duyurusunda Iseo'yu "eşsiz bir doğal arşiv" olarak niteledi: "Burada jeolojik izleri tarihî kayıtlarla birleştirip bu olayların nasıl yaşandığını izleyebiliyoruz." Çalışmanın yürütücüsü Sabatier ise tehlike analizlerinin bundan böyle yalnızca yer sarsıntılarını değil, arazi kullanımının, artan tortul birikiminin ve kararsız delta yamaçlarının sonuçlarını da hesaba katması gerektiğini söylüyor.
Sırada ne var
Anselmetti'nin anlattığına göre ekip şimdi bu süreçlerin başka jeolojik tanıklarını karada ya da göl tortullarının daha derininde arayacak. Amaç, tsunami kaydını insanın çevreyi henüz değiştirmediği zamanlara kadar uzatmak. Çalışma Türkiye'deki göllere değinmiyor; ama etkin fay hatlarına yakın, nehir ağzında delta biriktiren her göl için aynı soru sorulabilir: Dipteki yamaç bugün ne kadar yüklü?
Fotoğraf: kallerna, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
