Ktesibios'un Su Saati: İskenderiye'de Doğan Zaman Ölçer ve Cizreli Cezerî'ye Uzanan Yol
MÖ 3. yüzyılda İskenderiyeli mucit Ktesibios, su saatine şamandıra, sabit akış ve kendini sıfırlayan sifon ekledi. Bu fikir yüzyıllar boyunca geliştirildi; yolu Cizreli Cezerî'nin fil saatine kadar uzandı.
Eski Yunancada su saatinin adı klepsydra'ydı: "su hırsızı". Ad yerindeydi; bu aletler, bir kaptan sızan suyla zamanı ölçüyordu. Ama basit bir delikli kabın ciddi bir kusuru vardı ve bu kusuru çözen kişi, MÖ 3. yüzyılda İskenderiye'de mesleğe babası gibi berber olarak başlamış bir mucitti.
Adı Ktesibios. Open Culture'ın yakın zamanda derlediği bir anlatımda da hatırlatıldığı gibi, onun geliştirdiği su saati, zaman ölçümü tarihinde sık sık yüzyıllarca aşılamamış bir icat olarak anılıyor. Bu iddianın ne kadarının doğru olduğu tartışmalı. Ama saatin içindeki fikir, yani akışı kendi kendine düzenleyen bir düzenek, geri beslemeyle kendini düzenleyen makinelerin bilinen en erken örneklerinden biri sayılıyor.
-
Yemek tarifleri
Malzeme listesi, adım adım yapılış, süre ve porsiyon bilgisiyle. Çorbadan tatlıya kategoriye göre gez ya da aradığını doğrudan ara.
Tariflere bak → -
Nasıl yapılır rehberleri
Telefon ayarlarından resmî işlemlere, hesap güvenliğinden günlük hayattaki küçük sorunlara: numaralı adımlar ve tahmini süreyle anlatılmış rehberler.
Rehberleri gör → -
Program arşivi
Tarayıcılar, güvenlik araçları, ofis ve medya yazılımları. Her kayıtta ne işe yaradığı, sürümü ve indirme bağlantısı.
Programlara göz at → -
Sesli ve görüntülü sohbet
Odalarda grup görüntülü sohbet, birebir sesli arama ve canlı yayın. Tarayıcıdan çalışır — eklenti, uygulama ya da kurulum gerekmez.
Odalara gir →
Sorun: Kap boşaldıkça su yavaşlıyor
Su saatleri Ktesibios'tan çok daha eski. Vikipedi'nin derlediği kaynaklara göre fiziksel kanıtı bulunan en eski su saati, Mısır'da III. Amenhotep döneminde (MÖ yaklaşık 1417–1379) Karnak'taki Amon-Ra tapınak alanında kullanılmış. Babil'de ise su saatlerinden kil tabletlerde söz ediliyor.
Klasik Yunanistan'da basit klepsydralar, örneğin halk önünde konuşanlara ayrılan süreyi ölçmek için kullanılıyordu. Bu kaplarda su dibindeki delikten akıyordu. Sorun şuydu: Kap doluyken suyun basıncı yüksek, akış hızlı; su azaldıkça basınç düşüyor, akış yavaşlıyor. Yani ilk "dakikalar" son "dakikalardan" kısa sürüyordu. Kısa bir konuşmayı ölçmek için yeterliydi, ama günü saatlere bölmek için değil.
Ktesibios'un çözümü: Akışı sabitle, düşüşü değil yükselişi ölç
Ktesibios'un eserleri günümüze ulaşmadı. Onu, çalışmalarını aktaran Romalı mimar Vitruvius, Athenaios ve İskenderiyeli Heron gibi yazarlardan tanıyoruz. Bu anlatımlara göre saatin mantığı birkaç adımda özetlenebilir:
- Sabit seviye: Bir besleme deposu, suyu ölçüm kabına düzenli bir hızla akıtıyordu. Deponun seviyesi sabit tutulduğu için basınç, dolayısıyla akış değişmiyordu.
- Şamandıra ve gösterge: Su boşalan değil dolan kapta ölçülüyordu. Kap doldukça içindeki şamandıra yükseliyor, ona bağlı bir işaretçi saati gösteriyordu.
- Kendini sıfırlama: Open Culture'ın aktardığı anlatıma göre bir sifon her 24 saatte kabı boşaltıyor ve döngüyü yeniden başlatıyordu.
- Mevsime göre saat: İşaretçinin yanında, ay ve saat çizgileri işlenmiş dikey bir silindir yıl boyunca yavaşça dönüyordu.
Son madde önemli, çünkü Antik Çağ'da "saat" bugünkü gibi sabit bir süre değildi. Gündüz, uzunluğu ne olursa olsun on iki parçaya bölünüyordu; yazın bir gündüz saati kışınkinden uzundu. Dönen silindir, sabit akan suyu bu değişken saatlere çevirmeye yarıyordu.
Ktesibios'un İskenderiye'deki araştırma merkezi Museion'un muhtemelen ilk yöneticisi olduğu düşünülüyor. Su orgu hydraulis ve bir basınç pompası da ona atfediliyor; basınçlı hava üzerine yazdıkları nedeniyle "pnömatiğin babası" diye anılıyor.
"1.800 yıl" iddiası: Ne kadarı doğru?
Popüler anlatımlarda, Vikipedi'nin Ktesibios maddesinde de geçtiği üzere, bu saatin Christiaan Huygens'in 1656'da sarkaçlı saati icat etmesine kadar, yani yaklaşık 1.800 yıl boyunca yapılmış en hassas saat olduğu söylenir. İddianın dikkatle okunması gerekiyor. Aynı ansiklopedinin su saati maddesine göre Avrupa'da mekanik saatler 1300'ler civarında su saatlerinin yerini almaya başlamıştı. Arada Çin'de ve İslam dünyasında çok daha karmaşık su saatleri de yapıldı.
Daha savunulabilir olan şu: Ktesibios, su saatini sabit akışlı ve kendi kendini düzenleyen bir makineye dönüştürdü ve bu temel fikir, zaman ölçümünde asıl büyük hassasiyet sıçramasını getiren sarkaca kadar pek çok tasarımın zemini oldu. Kesin bir "en hassas saat" sıralaması için elimizde karşılaştırmalı ölçüm yok.
İskenderiye'den Atina'ya, oradan Cizre'ye
Fikrin yolculuğu uzun. MÖ 1. yüzyılda Atina'da Kyrrhoslu Andronikos'un yaptırdığı sekizgen Rüzgârlar Kulesi'nin içinde mekanik bir su saati vardı. 1088'de Çin'de Su Song, 9 metreyi aşan, suyla çalışan bir astronomik saat kulesi inşa etti.
Bu zincirin Türkiye'deki en parlak halkası ise Cezerî. Adını büyük ihtimalle bugünkü Şırnak'a bağlı Cizre'den (Cezîretü İbn Ömer) alan mühendis, Artuklu sarayında baş mühendis olarak çalıştı. 1206'da tamamladığı ve 50 mekanik düzeneği anlatan kitabının bir nüshası, Topkapı Sarayı'ndaki III. Ahmed koleksiyonunda (Ahmet III 3472) bulunuyor. Kitaptaki fil saati, belirli aralıklarla hareket eden otomatlara sahipti ve Antik Çağ'daki gibi mevsime göre uzayıp kısalan saatleri doğru biçimde izleyebiliyordu.
Ktesibios'un şamandırası ile Cezerî'nin fili arasında yaklaşık bin beş yüz yıl var. İkisi de aynı soruya cevap arıyordu: Akıp giden bir şeyi, suyu, nasıl düzenli ve okunur bir zamana çeviririz? Bugün bu soru kuvars kristalleri ve atom saatleriyle yanıtlanıyor; ama banyodaki rezervuarın şamandırası hâlâ İskenderiye'deki fikri tekrarlıyor.
Fotoğraf: Gts-tg, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
