Norveç'teki 5.500 sikkelik Viking definesinden Aziz Olaf'ın sivri miğferli parası çıktı
Norveç'in en büyük Viking Çağı definesinde, bugüne dek yalnız dört örneği bilinen bir Olaf Haraldsson sikkesi bulundu. Bizans'tan alınan haç ve bıçak izleri, bin yıl önceki paranın hikâyesini anlatıyor.
Oslo'daki Kültür Tarihi Müzesi'nde arkeolog Anne Skogsfjord, binlerce gümüş sikkeyi tek tek kayda geçirirken elindekini önce sıradan bir İngiliz parası sandı: Anglo-Sakson kralı II. Æthelred adına basılmış, Viking Çağı definelerinde sık rastlanan türden bir peni. Sonra kenardaki yazıyı okudu: ONLAF R+ NORMANORV, yani "Olaf, Norveçlilerin kralı". Müzenin duyurusuna göre Skogsfjord hemen bir meslektaşına koştu. O anı tek cümleyle anlatıyor: "Ulusal bir hazine bulduğumuzu anladım."
Sikke, bu yıl 10 Nisan'da Norveç'in doğusunda, Innlandet ilinin Åmot ilçesindeki Rena yakınlarında ortaya çıkan Mørstad definesinden geliyor. Metal dedektörü meraklıları Vegard Sørlie ve Rune Sætre bir tarlada önce 19 sikke buldu, ardından müze kazıyı devraldı. Adını bulunduğu çiftlikten alan define, Norveç'te bugüne dek bulunmuş en büyük Viking Çağı sikke definesi; müze, ilk kazıdan sonra bile ülkedeki sonraki dört büyük definenin toplamını geçtiğini açıklamıştı. Sayım sürüyor: Smithsonian Magazine'in aktardığına göre toplam şimdilik yaklaşık 5.500, kataloğu yöneten doçent Florent Audy ise 6.000'i aşabileceğini düşünüyor.
Bilinen beşinci örnek
Olaf Haraldsson 1015-1028 arasında Norveç'i yönetti, 1030'da öldü ve kısa süre sonra kilise tarafından aziz ilan edildi. Müzeye göre ondan bugüne 20'den az sikke kaldı. Mørstad'da çıkan tipten ise yalnız dört örnek biliniyordu: üçü İsveç'te, biri Norveç'te, 1924'te Stein'daki kilise kalıntısının onarımı sırasında bulunan bir definede. Yeni sikke bu yüzden beşinci örnek ve iyi korunmuş olması, tasarımın ayrıntılarını ilk kez rahatça incelemeyi sağlıyor.
Ön yüzde sola dönük bir kral büstü var, başında konik bir miğfer; bu tipe yabancı literatürde "Sivri Miğfer" (Pointed Helmet) denmesi bundan. Portrenin önünde üç basamaklı bir haç, yani Golgota haçı duruyor. Arka yüzde çift haç ve "+CE DVX DOMINNVS MEI" yazısı yer alıyor; müze bunu "liderim, efendim" diye çeviriyor. Sikke yaklaşık 1024-1028 arasında basıldı ve görüntüsü, Büyük Knut'un aşağı yukarı aynı yıllarda bastırdığı Anglo-Sakson penilerinden örnek alındı.
Bir kralın kendini tanıtma aracı
Oslo Üniversitesi'nden nümismatik (sikke bilimi) profesörü Svein H. Gullbekk, bir yüzde kralın portresiyle haçın, öteki yüzde yine haçın bulunmasına dikkat çekiyor ve parçayı "büyük ölçekli bir Hristiyanlaştırma sikkesi" diye niteliyor. Ona göre Olaf, sikke basımını hem yeni inancı hem de kendini Avrupa çapında bir Hristiyan kral olarak meşrulaştırmak için kullandı. Gullbekk'in özeti kısa: "Bu bir marka inşası."
Zamanlama da bunu destekliyor. Norveç'in ulusal ansiklopedisi Store norske leksikon'a göre Olaf 1024'te Moster'de büyük bir toplantı düzenledi; ülke büyük olasılıkla burada kiliseleri ve rahipleriyle yaygın bir kilise örgütlenmesine, Hristiyan yasalarına kavuştu. Sikke tam o yıllarda basıldı. Gullbekk'e göre görünümüne Olaf bizzat karar verdi, belki basım sırasında oradaydı: "Mørstad'da bulduğumuz bu sikkeyi kralın kendisi elinde tutmuş olabilir."
Bizans'tan gelen haç
Portrenin önündeki basamaklı haç, müzenin belirttiğine göre Bizans sikkelerinden alınmış bir motif. İskandinavya ile Bizans arasındaki bağ yalnız sikke tasarımıyla sınırlı değil. Store norske leksikon'a göre Olaf'ın anne bir kardeşi Harald Hardråde, 1030'da Stiklestad'da ağabeyinin yanındaydı, ardından doğuya kaçtı ve 1034 ya da 1035'te Konstantinopolis'e, bugünkü İstanbul'a ulaşarak imparatorun İskandinav muhafız birliğinde görev aldı. Ansiklopedi, ozan Tjodolv Arnorsson'un anlatımını da aktarıyor: Harald dönerken gemisi altınla öyle yüklüydü ki suda yan yatmıştı. Mørstad definesi de en yeni sikkelere bakılırsa Harald'ın tahta çıktığı 1046'dan hemen sonra, 1046 ya da 1047'de toprağa gömüldü.
Bıçak izleri ne anlatıyor
Olaf sikkesinin iki yüzünde de bıçakla açılmış küçük kesikler var. Florent Audy, bunun ödemelerde gümüşün saflığını denetlemenin bir yolu olduğunu söylüyor. Müzeye göre sikke, basıldığı günden defineye girene kadar geçen yaklaşık 20-25 yılda birçok kez el değiştirdi. Bu iz, dönemin parayı nasıl gördüğünü ele veriyor: değer, üzerindeki addan çok içindeki gümüşteydi ve alıcı onu kesip sınamadan kabul etmiyordu.
Definenin bileşimi de geniş bir ticaret ağını yansıtıyor. Müzeye göre sikkelerin yüzde 95'ten fazlası bugünkü İngiltere ve Almanya topraklarındaki krallıklardan; Store norske leksikon ise Danimarka, İsveç, Bohemya, İrlanda ve Norveç sikkelerinin yanında birkaç İslam dirheminin de bulunduğunu yazıyor. Gullbekk'in en güçlü bulduğu açıklama demir: Østerdalen vadisi o dönemde büyük ölçekli demir üretiyordu ve ona göre define, bu ihracat için yapılmış büyük ödemelerin tanığı.
Science Norway'in aktardığına göre definede Harald'ın ilk dönemine ait dört Norveç sikkesi de var. Gullbekk bunları bugün hâlâ kullandığımız para sisteminin doğuşu olarak görüyor: gümüşü tartmaktan, üzerindeki değere güvenilen ulusal sikkeye geçiş. Aynı Harald'ın 1050'lerin ortasında sikkelerdeki gümüş oranını, ansiklopediye göre normalde yaklaşık yüzde 90 iken yüzde 30'un altına indirmesi ise bu güvenin ne kadar kırılgan olduğunu gösteriyor.
Sırada ne var
Olaf sikkesi, definenin bir bölümüyle birlikte 20 Kasım'dan itibaren Oslo'daki Tarih Müzesi'nde (Historisk museum) sergilenecek; buluntu Nisan'dan bu yana ilk kez halkın önüne çıkıyor. Definenin neden gömüldüğü ise hâlâ açık soru. Müze, birikimin bir tür banka hesabı gibi saklanmış olabileceğini de, dini bir sunu olabileceğini de tartışıyor; araştırmacılar gömülmeye yol açan bir tehlike olup olmadığını da inceleyecek. Kataloğun bitmesine daha zaman var. Norveç'in kültür mirası genel müdürü (Riksantikvar) Hanna Geiran'ın deyişiyle, insan bu definenin daha heyecanlı olamayacağını düşündüğü anda yeni sürprizler çıkıyor.
Fotoğraf: Wolfmann, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
