Abbas bin Saîd Cevherî

Al‑Âbâs ibn Sa‘îd al‑Cevherî (yaklaşık 800 – 860), Bağdat’taki Beyt‑ül Hikmet’te görev yapan ve kısa bir dönem Şam’da astronomik gözlemler gerçekleştiren bir geometri uzmanıydı. Kökeni muhtemelen İranlıydı ve çalışmaları içinde Öklid’in “Elemanlar”ına dair yaptığı yorumlar öne çıkar. Bu yorum, yaklaşık elli önerme içerir ve paralellik postülatını ispatlamaya yönelik bir çaba da barındırır.

MS 813’te Halife Memun, babası Harun Reşid’in politikalarını sürdürerek Beyt‑ül Hikmet’i yeniden canlandırdı ve Bağdat’ta Kindî, Hârizmî, Huneyn bin İshak, Sâbit bin Kurre ve Beni Musa gibi birçok astronom‑astrologu himayesine aldı. Cevherî’nin Beyt‑ül Hikmet’teki görevi tam olarak bilinmemekle birlikte, Hicri 214‑215 (829‑830) yıllarında Bağdat’ta bir astronomik gözlemde yer aldığı kayıtlarda geçer. Daha sonra 832‑833 yıllarında Şam’da önemli gökyüzü gözlemleri yaptı ve halife tarafından astronomik aletlerin yapımıyla görevlendirildi.

El‑Cevheri, bir astronomik el kitabı (Zic) kaleme almış, ancak bu eser günümüze ulaşmamıştır; içeriği yalnızca dolaylı kaynaklarla tahmin edilebilmektedir. Onun en tanınmış katkısı, Öklid’in “Elemanlar”ının beşinci kitabına eklemeler yapmasıdır. Nasîrüddin Tûsî’nin el yazmasında, Cevherî’nin paralellik varsayımını kanıtlamaya çalıştığı bölümlerden parçalar bulunur. Simplikios’un ispat girişiminden esinlenmiş olsa da bağımsız bir çaba sergileyen Cevherî’nin yöntemi, Arap dünyasında paralellik postülatını ispat etmeye yönelik bilinen ilk girişim olarak kabul edilir.

Farsçadan Arapçaya, muhtemelen Hintçe kökenli bir zehirler kitabını çevirdiği de rivayet edilir. Kalan eserleri arasında “Kitâbü Tefsîri Kitâbi Uḳlidis”, “Kitâbü’l‑Eşkâl elletî zâdehâ fi’l‑maḳāleti’l‑ûlâ min Uḳlidis”, “Kitâbü’z‑Zîc”, “El‑Iṣlâḥ li‑Kitâbi’l‑Uṣûl”, “Tercemetü Kitâbi’s‑Sümûm” ve “Ez‑Ziyâdât fi’l‑maḳāleti’l‑ḥâmise min Kitâbi Uḳlidis” gibi eserleri de listelenmiştir.