Ahmed bin Sehl el-Belhî

Ahmed bin Sehl el‑Belhî, ya da Ebu Zeyd Ahmed bin Sehl el‑Belhî (850‑934), İran asıllı bir Müslüman coğrafyacı, matematikçi, hekim ve psikolog olarak tanınır. Doğduğu yer, günümüzde Afganistan sınırları içinde kalan Belh şehridir ve genç yaşta Kindî’nin öğrencileri arasına girmiştir. İlmi faaliyetleri yalnızca tıp ve coğrafyayla sınırlı kalmamış, kelam ve fıkıh gibi İslami ilahiyat dallarıyla da ilgilenmiştir.

Uzmanlık alanları geniş olmasına rağmen günümüze ulaşan tek eseri, “Mesalih‑ül‑Ebdân ve‑l‑Enfüs” adlı tıp kitabıdır. İstanbul’daki Süleymaniye Kütüphanesi’nde kayıtlı iki nüsha, İslam tıbbı ve psikolojisi açısından büyük önem taşır; akıl sağlığı ve akıl hastalığı kavramlarını ilk kez burada sistematik bir şekilde ele almıştır. Kitap, beden ve ruh sağlığını bir bütün olarak değerlendiren bir yaklaşım sunar ve “Beden ve Ruh Sağlığı” adıyla Türkçeye çevrilmiştir.

Ebu Zeyd el‑Belhî, akıl hastalıklarını “ruhani sağlık” çerçevesinde inceleyerek, hem ruh hem de beden hastalıklarını aynı eserinde işlemiştir. Bu bağlamda “el‑Tıbb el‑Ruhanî” (Ruhani Tıp) ve akıl sağlığıyla ilgili “Tıbb el‑Kalb” terimlerini kullanmış, dönemin hekimlerinin yalnızca fiziksel rahatsızlıklara odaklandığını ve psiko‑lojik sorunları görmezden geldiğini eleştirmiştir. Nevroz ile psikozu ayıran, nörolojik hastalıkları sınıflandıran ve her birine özgü bilişsel terapiler öneren ilk hekim olarak da kabul edilir.

Kitapta adı geçen diğer eserleri arasında “Ahlak‑ul‑Umem”, “Aksam‑u Ulum‑il‑Felsefe”, “El‑İlm vet‑Taʿlim”, “Nazm‑ul‑Kurʿan” gibi çalışmalar da bulunur; bu eserler onun felsefe, edebiyat, siyaset ve dinî ilim alanlarındaki geniş bilgi birikimini yansıtır. Böylece Ebu Zeyd el‑Belhî, çok yönlü ilmi katkılarıyla hem tıp tarihine hem de İslam düşünce dünyasına iz bırakmış bir şahsiyet olarak hatırlanır.