Fergânî

Ebu el‑Abbas Ahmed bin Muhammed bin Kesir el‑Fergâni, Batı dünyasında Alfraganus adıyla tanınan, 9. yüzyılda yaşamış İran asıllı bir Müslüman astronomdur. Ay’da bulunan “Alfraganus” kraterinin adı, onun anısına verilmiştir.

Fergâni, 9. yüzyılın başlarında Fergana’da doğmuş ve burada eğitim almıştır. Ardından Bağdat’a geçerek astronomi ve matematik alanında kendini kanıtlamış, Abbâsi halifeleri Memun, Mutasım, el‑Vasık ve el‑Mütevekkil dönemlerinde çeşitli bilimsel çalışmalar yapmış ve eserler kaleme almıştır. Özellikle 861 yılında Nil kıyısındaki ölçümleri denetlemek üzere, Nil‑ölçer (nilometre) inşasını yönetmek üzere Mısır’a gönderilmiştir.

Bilimsel yaklaşımıyla gökbilim tarihine yeni bir bakış açısı kazandıran Fergâni, gezegenlerin hareketlerini akılcı ve homosentrik daireler içinde açıklamış, Batlamyus’un bazı iddialarını reddetmiştir. Güneş’in de kendi ekseni etrafında batı‑doğu yönünde döndüğünü ilk defa ortaya koymuş, Güneş yarıçapını 3250 Arap mili (yaklaşık 6 410 km) olarak ölçmüştür. Ayrıca 842 yılında gerçekleşecek bir Güneş tutulmasını önceden tahmin etmiş ve bu olay için gözlemler yaparak Dünya’nın yuvarlak olduğu sonucuna varmıştır.

Fergâni, 856’da Kahire’de “Usturlab Yapımı Üzerine” adlı eserini yayımlamış ve “Astronominin Unsurları” (Elements of Astronomy) adlı kitabı, Batlamyus’un Almagest’inin kapsamlı bir özeti olarak büyük takdir toplamıştır. Bu eser, 12. yüzyılda Latinceye çevrilmiş, Avrupa’da uzun yıllar boyunca referans alınmış ve 1590‑1618 yılları arasında Frankfurt’ta tekrar basılmıştır. Tüm bu çalışmalar, onun astronomi bilimine yaptığı kalıcı katkıların temelini oluşturur.