Bingöl

Bingöl ilinin Merkez ilçesinin nüfusu 2024 verilerine göre 173.856 kişidir. Bu nüfusun yaklaşık %49,36'sı (85.219 kişi) erkeklerden, %50,64'ü (88.037 kişi) de kadınlardan meydana getirmektedir.

Etimoloji

Bingöl'ün bilinen en eski adı “Cebel-cur”dur. Bu adın “Cebel” (dağ) ve “Cur” (akan) kelimelerinden türediği, yani “akan dağ” anlamına geldiği düşünülmektedir. Zamanla bu ismin ‘Çapakçur’ şeklinde telaffuz edildiği ve bu ismin de ‘akan temiz su’ anlamına geldiği düşünülmektedir. Osmanlı seyyahı Evliya Çelebi, seyahatnâmesinde bu ismin Makedon Kralı, Büyük İskender tarafından verildiğini belirtmektedir. Seyahatnâmede, Büyük İskender'in vücudundaki dayanılmaz ağrılar için 'Ab-ı Hayat' suyunu aramaya başladığı ve nihayet kaynağın kendisini bulamasa da, ondan beslenen bir pınardan su içerek ağrılarından kurtulduğu anlatılır. İskender, bu suya, Makdis lisanında “cennet suyu” anlamına gelen “Çapakçur” adını verir ve burada kendi adına bir kale yapılmasını ve adının Çapakçur konulmasını istemiştir. Bazı kaynaklarda Bingöl, “Mingöl” yani “göller bölgesi” olarak geçmektedir. Mingöl, isminin zamanla halk tarafından Bingöl şeklinde telaffuz edilmiş olup bin tane göl anlamına geldiği öne sürülmektedir. Orta Asya'da Bingöl ismine benzer Mink Köl kullanımlarına rastlanılmaktadır. Bingöl için kullanılmakta olan diğer bir isim ise Çevlik, Çorlik veya Çolik'tir. Bingöl'ün yerleşim alanı Çapakçur Kalesi ve çevresi sarp kayalıklar üzerinde yer aldığından iskâna elverişli bulunmamış, bu nedenle yerleşim dere yatağındaki Çorlik'e taşınmıştır. Çevlik veya Çolik bağ ve bahçe anlamında olup bu isimler günümüzde hala ahali tarafından kullanılmaktadır. 1944'e kadar Çapakçur ismi resmi olarak kullanılmıştır. Devlet Şurası İkinci Dairesi'nin 10.09.1944 tarihli ve 2490/1783 sayılı; Umumi Heyet'in ise 28.08.1944 tarihli ve 44.148.143 sayılı mütalaalarını içeren belgeler, İcra Vekilleri Heyeti tarafından 13.12.1944 tarihinde değerlendirilmiş ve adı geçen vilayet merkezi Çapakçur'un adının “Bingöl” olarak değiştirilmesi, 1580 sayılı Belediye Kanunu'nun 9. maddesi gereğince kabul edilmiştir.

Tarihçe

Bingöl, eski adıyla Çapakçur, İlk Çağ'da Urartuların sınırları içinde yer alıyordu. Tarihi Urartu Yolu da şehirden geçmektedir. Şehir, daha sonra sırasıyla Asurluların, Perslerin ve Büyük İskender’in egemenliğine girmiştir.

651 yılında, Halife Osman döneminde şehir İslâm ordularının egemenliğine girdi. Bölge, daha sonra Bizans ile Müslümanlar arasında sık sık el değiştirdi. Malazgirt Zaferiyle Büyük Selçuklu İmparatorluğu’nun egemenliğine giren Çapakçur, ardından Eyyûbîler, Celâleddin Harezmşah, Timur, Safevîler’in egemenliği altına girdi. Yavuz Sultan Selim (I. Selim) döneminde Çapakçur, Osmanlı İmparatorluğu topraklarına katıldı. Vital Cuinet’e göre, 19. yüzyılın sonlarında Çapakçur; 450 hane, 8 dükkân, 1 fırına sahip, üzüm bağları ve meyve bahçeleriyle çevrili, 1075 nüfuslu küçük bir yerleşim yeriydi. Cuinet, “şayak” adı verilen bir tür dokumanın burada üretildiğini ve çevre bölgelere gönderildiğini de belirtmektedir.

I. Dünya Savaşı'nda 1915-1917 yıllarında Ruslar'a karşı yapılan Çapakçur Muharebelerine sahne olan şehir, 1924 yılında sancakların vilayet sistemine dönüştürülmesi sırasında Genç sancağı il yapılmış, Çapakçur ise bu yeni ile bağlı bir ilçe merkezi olmuştur. 1927'de Genç ili kaldırılınca, Çapakçur Elazığ'a bağlı bir kaza merkezi haline geldi. 4 Ocak 1936 tarihinde Bingöl il statüsü kazanmış, Çapakçur da bu ilin merkezi olmuştur.

Coğrafya

Bingöl, Doğu Anadolu Bölgesi'nin Yukarı Fırat Bölümünde yer alır. Bingöl il Merkezi, Çapakçur Ovasının kuzeybatı köşesinde Murat Nehrine Genç ilçesi civarında kavuşan Göynük suyunun bir koluna hakim olan düzlük üzerinde kurulmuştur. Bingöl il merkezinin deniz seviyesinden ortalama yüksekliği 1.154 metredir. İran transit yolu üzerinde yer alan Bingöl, daha önceden burada vadi içinde kuruluyken şehrin 1950'li yılardan sonra hızla gelişmesi sonucu üzerine hakim olan düzlüğe taşınır. İl merkezi, Diyarbakır-Bingöl-Erzurum yol güzergahında bulunmaktadır. Bingöl ilinin yüzölçümünün yüzde 22,82'si merkez ilçeye aittir.

Depremler

22 Mayıs 1971 tarihinde merkez üssü Bingöl merkeze 10 km mesafedeki Göynüksuyu Vadisi ile Çapukçur Ovası'nın kesiştiği yerde 6,8 büyüklüğünde deprem meydana geldi. Depremde 878 kişi öldü, 700 kişi yaralandı ve 9.111 bina hasar gördü veya yıkıldı. 1 Mayıs 2003 tarihinde, merkez üssü Bingöl olan ve Türkiye'nin doğusunu etkileyen 6,4 büyüklüğünde bir deprem saat 03.27'de meydana geldi. Depremden etkilenen bölgede en az 176 kişi öldü, 625 bina çöktü veya ağır hasara uğradı. 8 Mart 2010'da merkez üssü Bingöl'ün 45 km (28 mil) batısındaki Elazığ ilinin Karakoçan ilçesi olmak üzere 5,9 büyüklüğünde bir deprem meydana geldi. 14 Haziran 2020 tarihinde saat 17.24'te merkez üssü Bingöl'ün Karlıova ilçesi olan 5,8 büyüklüğünde bir deprem daha meydana geldi. Depremde bir kişi hayatını kaybetti, 18 kişi yaralandı.

Ekonomi

Tarım ve hayvancılığın ön planda olduğu şehirde, Sütaş'ın kurduğu dördüncü entegre tesis bulunmaktadır. Bingöl, Türkiye'de arıcılığın yapıldığı önemli illerdendir. 84.269 adet kovandan 1.263 ton bal elde edilir. 14,9 kg ile kovan başına verim Türkiye ortalamasının (14,5 kg) biraz üzerindedir. Türkiye'deki kovan sayısı ve bal üretiminin %1,5'ini Bingöl karşılamaktadır. Bingöl balı 120 ülkeden 600 yarışmacının katıldığı 45. Apimondia Uluslararası Arıcılık Kongresinde, dünya 2.'si seçilmiştir. Bingöl Üniversitesi bünyesinde, arı ölümlerine sebep olan hastalık ve zararlara yönelik çalışmalar yürüten Arı ve Doğal Ürünler Uygulama ve Araştırma Merkezi bulunmaktadır. Ayrıca Veterinerlik Fakültesi'ne bağlı bir Hayvan Hastanesi de mevcuttur.”

Eğitim

2007 yılında kurulan Bingöl Üniversitesi 10 fakülte, 5 enstitü, 1 yüksekokul, 6 meslek yüksekokulu, 3 rektörlüğe bağlı bölüm, 24 araştırma ve uygulama merkezi ile faaliyetlerini sürdürmektedir. Fakülteler merkez kampüs içerisinde yer almaktadır. İlk ve orta seviyede eğitim-öğretim, Millî Eğitim Müdürlüğüne bağlı okullarda yapılmaktadır. Yaygın eğitim ise Halk Eğitim Merkezi aracılığıyla yürütülmektedir.

Şehir içi ulaşım

Bingöl il merkezinde şehir içi toplu ulaşım, S.S. (Sınırlı Sorumlu) 18 No'lu Şehir İçi Motorlu Taşıyıcılar Kooperatifi tarafından özel halk otobüsleriyle sağlanmaktadır. Otobüslerin her biri çarşıdan kalkar ve yine çarşıda seferini tamamlar. Şehir içinde hizmet veren toplam 8 hat bulunmaktadır:

1. Üniversite: Dörtyol – Karşıyaka – Bingöl Şehir Stadı – Bingöl Üniversitesi – Kalium AVM – Kent Park
2. Simani: Dörtyol – Bingöl Devlet Hastanesi – Merkez Sanayi Sitesi – Bingöl Şehirlerarası Otobüs Terminali – Kaleönü – Bingöl Cezaevi
3. Ekinyolu: Dörtyol – Pir Ali Bey Kız Yurdu – Ekinyolu – Beyaz Toprak – Kervansaray
4. Uydukent: Dörtyol – Sebze Hali – Şehit Mustafa Gündoğdu Mah. – Recep Tayyip Erdoğan Mah.
5. Kültür: Dörtyol – Askerlik Şubesi – Kültür Kavşağı – Kültür Mah. – İnalı Mah.
6. İçmeler: Dörtyol – Genç Kavşağı – Ovapark Evleri – Havalimanı Kavşağı – İçmeler Mah.
7. Aftor Küme Evleri: Dörtyol – Kültür Mah. – Bingöl Çevreyolu – Aftor Küme Evleri

Karayolları

Bingöl, D 300 karayolu üzerinde bulunan bir ildir. D 300 karayolu; İstanbul, İzmir ve İran arasında uzanan uluslararası bir yoldur. Şehirlerarası otobüs terminalinden Türkiye'nin birçok iline seferler düzenlenmektedir.

Demiryolları

TCDD'ye ait Genç Tren İstasyonu, şehir merkezine 20 km mesafededir.

Havayolları

Bingöl Havalimanı, Haziran 2013'ten beri uçuşlara açıktır fakat 2027'ye kadar pist düzenlemeleri nedeniyle geçici olarak uçuş faaliyetleri durdurulmuştur.Havalimanından İstanbul ve Ankara'ya doğrudan uçuşlar yapılmaktadır. Ayrıca Elazığ, Erzurum, Diyarbakır ve Muş Havaalanları üzerinden de Bingöl'e ulaşmak mümkündür. Bu havalimanlarından otobüsle Bingöl'e ulaşım yaklaşık 2 saat sürmektedir.

Kardeş şehirler

• Gümüşhane, Türkiye (2017)
• Malatya, Türkiye (2023)

Spor

Futbolda 3. Lig'de mücadele eden ve 2025-2026 sezonunda 3. Lig Grup 2'de şampiyon olup sonraki sezondan itibaren Nesine 2. Lig'de müceadele edecek 12 Bingölspor, Bingöl'ü temsil etmektedir. 2020-2021 sezonunda Voleybol Efeler Ligi'nde mücadele eden ve maçlarını Bingöl Karşıyaka Spor Salonu'nda oynayan Solhanspor, sezonu 9. sırada tamamlamıştır.

Büyük Bingöl Spor Kulübü, 2014 yılından bu yana Futsal Ligi'nde mücadele etmektedir.

Bingöl’ün önemli spor tesisleri şunlardır: Bingöl Şehir Stadı (3 000), Karşıyaka Spor Salonu (5 000), Kapalı Yarı Olimpik Yüzme Havuzu (500), Çok Amaçlı Spor Salonu, Sporcu Eğitim Merkezi, Atletizm Sahası, Hesarek ve Yolçatı Kayak Merkezleri.

Belediye başkanları

Kaynak:

Notlar