Cahiz ya da el‑Cahız (Arapça: الجاحظ), asıl adı Ebu Osman Amr bin Bahr el‑Kinani el‑Fukaimi el‑Basri olan, yaklaşık 767‑777 doğumlu ve 868‑869’da Basra’da vefat etmiş bir Afro‑Arap bilim insanı ve yazar. Doğu Afrika kökenli olduğu düşünülür; Arapça nesir sanatının yanı sıra edebiyat, bilim, teoloji, siyaset‑din ve erken İslam felsefesini kapsayan eserler kaleme almıştır. Biyoloji, zooloji, tarih, psikoloji ve hatta Türkoloji gibi çeşitli alanlarda da çalışmalar yapmıştır.
Gençlik yıllarında filoloji, leksikografi ve şiir derslerine katılmış, teolojiye yönelerek Kur’an ve hadis üzerine yoğunlaşmıştır. Aristo başta olmak üzere birçok Yunan filozofunun eserlerini incelemiş, çevirilerini okumuş ve bunlardan etkilenmiştir. Yaşamı boyunca yaklaşık iki yüz kitap yazdığı kayıtlara geçer; 816’da Abbasi başkenti Bağdat’a taşınmış, orada elli yıl kadar kalıp ardından doğduğu şehre, Basra’ya geri dönmüştür. En ileri yaşına, 95 civarında, Basra’da vefat eder.
İbnü’n‑Nedîm’in kaydettiği yaklaşık 140 eser arasından en çok tanınanları Kitāb al‑Ḥayawān (Hayvanlar Kitabı), Kitāb al‑Bayān wa‑l‑Tabyīn (Belagat ve Açıklama Kitabı) ve Kitāb al‑Bukhalāʾ (Cimrilik Kitabı)dır. Hayvanlar kitabında 350’den fazla türü şiirsel anlatımla, anekdotlar ve atasözleriyle betimleyerek doğa ve hayvan davranışları üzerine erken bir evrim kuramı ortaya koymuş, besin zincirlerini de ilk kez sistematik olarak açıklamıştır.
Aynı eser, çevresel determinizmin savunucusu olarak, ortamın bir canlının fiziksel özelliklerini ve hayatta kalma şansını nasıl şekillendirdiğini de tartışır.
Cahiz, el‑Mehâsin ve el‑Mesâvi türünde de önemli katkılar yapmış, bu alanda klasik Arap edebiyatının öncülerinden biri olarak kabul edilmiştir. Sosyal psikoloji ve hayvan psikolojisi konularında da öncülük yapmış, karıncaların toplumsal yapısını ve hayvan iletişimini inceleyen ilk yazarlardan biri olmuştur.
