Ömer Hayyam
Fars şair, filozof, matematikçi ve astronom (1048–1131)
Gıyaseddin Ebu’l‑Feth Ömer ibn İbrahim Nişaburi, 18 Mayıs 1048 doğumlu ve 4 Aralık 1131’de vefat etmiş, Fars coğrafyasının önde gelen bilim insanlarından biridir. Selçuklu Devleti’nin ilk başkenti Nişabur’da dünyaya gelen Hayyam, hem matematikçi, astronom, tarihçi ve filozof hem de rubai (dörtlük) şiirleriyle tanınan bir şair olarak ün kazanmıştır. Bir bilgin olarak, Birinci Haçlı Seferi döneminde Selçuklu yönetimiyle yakın temas içinde bulunmuştur.
Matematik alanında özellikle konik kesişimleriyle ilişkili kübik denklemlerin sınıflandırılması ve çözümüne yönelik çalışmalarıyla hatırlanır; aynı zamanda paralel aksiyomun incelenmesine de katkıları olmuştur. Gökbilimci kimliğiyle ise 33 yıllık bir döngüye sahip son derece hassas bir güneş takvimi, Celâli takvimi, tasarlamış ve bu takvim, yüzyıllar sonra hâlâ kullanılan Pers takviminin temelini oluşturmuştur. 1079’da İran’da bir yılın süresini 365,24219858156 gün olarak ölçtüğünü duyurmuş, bu değer modern ölçümlerle büyük bir uyum göstermiştir.
Şair kimliğinde ise rubailerle öne çıkar. Günümüze ulaşan yaklaşık yüz civarında rubai, özgün bir üsluba sahiptir; zamanla bazıları başka şairlere de atfedilmiş olsa da, Hayyam’a ait olduğu kabul edilen eserlerin sayısı bu rakama yakındır. 19. yüzyıldan itibaren Türkiye’de Hayyam’ın rubailerine ilgi artmış, birçok çeviri ve yorum yapılmıştır. Bilinen en eski Türkçe çevirileri Muallim Feyzi’ye aittir; onun eserleri Tercüman‑ı Hakikat’in 1885‑1886 sayılarında yayımlanmış ve daha sonra kitap hâline getirilmiştir.