Dolaşım sistemi

Dolaşım ya da kardiyovasküler sistem, vücuttaki maddelerin taşınmasını sağlayan organ bütünüdür. Bu sistemin yokluğunda, örneğin yassı solucanlarda (Platyhelminthes) görüldüğü gibi, vücut boşluğunda ne kaplayıcı bir tabaka ne de sıvı bulunur; sadece sindirim sistemine açılan bir ağız bulunur.

Omurgasızların çoğunda açık dolaşım sistemi hâkimdir. Hemolenf adı verilen sıvı, vücudun iç boşluklarını (hemosöl) tamamen sarar ve tüm hücreleri çevreler. Bu sıvı, su, inorganik tuzlar, organik bileşikler ve oksijen taşıyıcısı olarak hemosiyanini içerir; ayrıca hemosit adlı hücreler de serbest dolaşarak bağışıklık işlevi görür. Kan damarları bulunmadığından, kas hareketleri sıvının akışını sağlar ve kan, açık gözenekler (por) aracılığıyla kalbe geri döner. Açık dolaşım, denizkestanesi, denizyıldızı, örümcek, arı, deniz anası gibi hayvanlarda görülür.

Kapalı dolaşımda ise kan, damarlar içinde kalır; ana bileşenler kalp, kan ve damar sistemidir. Omurgalılar, halkalı solucanlar (Annelida) ve kafadanbacaklılar (Cephalopoda) bu tip sistemi kullanır. Damarlar arter, kılcal damar ve ven olarak üçe ayrılır; arterler oksijenli kanı dokulara, venler ise oksijensiz kanı kalbe taşır. Kılcal damarlar en ince ve en çok sayıdaki damar olup, kanın doku hücrelerine geçişini sağlar. Kan damarları genişleyip daralarak (vazodilatasyon ve vazokonstriksiyon) kan akışını ihtiyaç doğrultusunda yönlendirir; örneğin yoğun egzersiz sırasında kan, bağırsaklardan kaslara yönlendirilir.

Memelilerde kan kalpten iki kez geçer: önce akciğerlerde (pulmoner ya da küçük dolaşım) oksijen alır, ardından vücudun diğer bölümlerine (sistemik ya da büyük dolaşım) dağıtılır. Balıklarda ise kan kalpten sadece bir kez geçer; solungaçlara pompalanır, oradan vücudun geri kalanına akar ve basınç büyük ölçüde düşer. Bu düşük basınç, memelilerdeki gibi yüksek basınçlı organların (örneğin böbrek) etkili çalışmasını mümkün kılmaz.