Farmakoloji

İlaçlarla ilgili biyoloji dalı

Farmakoloji ya da eczabilim günümüzdeki anlamıyla canlı organizmadaki ilaç etkilerini ve canlı organizmaya alınan ilaçların yapısını inceleyen bir bilim dalıdır. Yeni sentezlenmiş veya bitkilerden ayrıştırılmış maddelerin etkilerini biyolojik yapısını laboratuvar çalışmaları ile deney hayvanlarında, klinik araştırmalar ile insanlarda inceleyerek ilaç geliştirme çalışmalarına katkı veren bir tıp ve eczacılık bilimidir. Diğer bir deyişle, ilaçların yapımından, kullanıma sunulmasına, ilaçlar ile biyolojik dizgeler arasındaki etkileşimleri inceleyen bilim dalıdır. Farmakoloji, deneyleri ve canlılar üzerindeki araştırmalardan klinik uygulamaya değin uzanan bu karmaşık ve yoğun süreci birçok alt dalı ve yardımcı bilim dalları ile yakından bağlantılı yürütür.

Farmakoloji ya da eczabilim, Antik Yunancada “farmakon” (ilaç) ve “logos” (bilim) kelimelerinin birleşiminden doğmuş bir disiplin olup, günümüzde canlı organizmalarda (deney hayvanları ve insanlar) kullanılan ilaçların etkilerini ve bu maddelerin yapısını inceleyen bir bilim dalı olarak tanımlanır. Yeni sentezlenmiş ya da bitkilerden elde edilen bileşiklerin biyolojik özellikleri, laboratuvar ortamında hayvan deneyleri ve klinik araştırmalarla değerlendirilerek ilaç geliştirme sürecine katkı sağlar.

Bu geniş alan, ilaçların organizmaya ne yaptığı ve organizmanın ilaca ne yaptığı sorularını ayrı ayrı ele alır. İlaçların vücut içine alındıktan sonraki emilimi, dağılımı, metabolize edilmesi ve atılımını inceleyen farmakokinetik, ilaçların hedef organ ve hücrelerdeki etki mekanizmalarını, yani “ilaçların organizmaya ne yaptığı” sorusunu yanıtlayan farmakodinamik ile yakından ilişkilidir. Klinik farmakoloji ise bu iki yaklaşımı insanlarda birleştirerek, ilaçların terapötik etkilerini ve yan etkilerini değerlendirir.

Farmakolojinin alt dalları, bu temel prensipleri farklı biyolojik sistemlere ve uygulama alanlarına yönlendirir. Nörofarmakoloji sinir sistemi üzerindeki etkileri, psikofarmakoloji davranış ve psikiyatrik durumları, immünofarmakoloji bağışıklık sistemini inceler. Endokrin farmakoloji hormonlar, kardiyovasküler farmakoloji kalp‑damar sistemi, kronofarmakoloji ise ilaç etkilerinin zaman içindeki değişimini ele alır. Moleküler ve biyokimyasal farmakoloji, ilaçların hücresel ve moleküler düzeydeki etkileşimlerini detaylandırırken, radyo farmakoloji radyoaktif izotopların farmakokinetiğini araştırır.

İlaçların hastalıkların tedavisindeki kullanımı ise farmakoterapi başlığı altında toplanır ve klinik farmakolojiyle yakından örtüşür. Bu bağlamda eczacının sahip olduğu farmakoloji bilgisi, hastaların yararına kullanılmak üzere klinik farmasi olarak adlandırılan bir halk sağlığı uygulamasına dönüşür. Böylece farmakoloji, laboratuvar araştırmalarından klinik uygulamalara kadar uzanan, birçok yan dal ve yardımcı bilimle iç içe geçmiş kapsamlı bir bilim disiplinidir.

49 goruntulenme