İbn Haldun

Arap tarihçi, düşünür ve sosyolog (1332–1406)

İbn Haldun, modern tarihyazımının, sosyolojinin ve iktisadın öncülerinden kabul edilen 14. yüzyıl düşünürü, devlet adamı ve tarihçisidir. Ayrıca İslam aleminde Liberalizm ilkelerini kitaplarında bulunduran ilk Müslüman düşünür. Köklü bir aileden geldiği için iyi bir eğitim aldı. Tunus ve Fas'ta devlet görevlerinde bulunduktan sonra Gırnata ve Mısır'da çalıştı. Kuzey Afrika'nın o dönem istikrarsız ve entrikalarla dolu siyasal yaşamı 2 yıl hapiste yatmasına neden oldu. Bedevi kabilelerini çok iyi tanımasından dolayı aranan bir devlet adamı ve danışman oldu. Mısır'da 6 defa Maliki kadılığı yaptı. Şam'ı işgal eden Timur ile görüşmesi bir fatih ile bir bilginin ilginç buluşması olarak tarihe geçti.

İbn Hâldun (1332‑1406), 14. yüzyılın önde gelen tarihçi, sosyolog ve iktisatçısı olarak kabul edilir. Doğduğu şehir Tunus, ölüm yeri ise Kahire'dir. Ailesinin köklü bir geçmişi, ona iyi bir eğitim imkânı sağladı; bu sayede Tunus ve Fas’da çeşitli devlet görevlerine başladı ve ardından Gırnata ile Mısır’da çalıştı. Kuzey Afrika’nın çalkantılı siyasal ortamı, iki yıl hapis cezasına çarptırmasına yol açtı; ancak Bediye kabilelerini derinlemesine tanıması, onu aranan bir danışman ve devlet adamı hâline getirdi. Mısır’da altı kez Maliki kadılığı yapmış ve Şam’ı işgal eden Timur ile yaptığı görüşme, tarih sahnesinde ilginç bir buluşma olarak hatırlanır.

Hâldun, siyasal görevlerinden uzaklaştığı dönemlerde “Kitâbu’l‑İber” adlı yedi ciltlik dünya tarihini kaleme almış ve giriş kitabı niteliğindeki “Mukaddime”yi yazmıştır. Eserleri Arap dünyasında sınırlı bir etki yaratmış olsa da, Osmanlı tarihçileri Katip Çelebi, Naima ve Ahmet Cevdet Paşa gibi isimler onun teorileriyle Osmanlı’nın yükseliş ve çöküşünü analiz etmişlerdir. 19. yüzyılda Batı tarihçileri tarafından keşfedilen Hâldun, Toynbee’nin de belirttiği gibi “herhangi bir zamanda, herhangi bir ülkede, herhangi bir zihin tarafından yaratılmış en büyük tarih felsefesinin sahibi” olarak övgü almıştır.

Tam adı Ebu Zeyd Abdurrahman ibn Hâldun el‑Hadramî’dir; “Ebu Zeyd” lakabı büyük oğlu Zeyd’den gelir. Mısır’da Maliki kadılığı yaptığı için “Maliki”, Hadramut kökeninden “Hadramî”, doğduğu yer Tunus olduğu için “Tunusî”, Mağrip’te geçirdiği uzun yıllar nedeniyle ise “Mağribî” gibi çeşitli isimlerle anılmıştır. Hayatıyla ilgili en güvenilir kaynak, kendisinin kaleme aldığı otobiyografik eser “Et‑Ta’rîf”tir; bu eser, Hâldun’un kişisel ve ailevi geçmişine dair sınırlı bilgiler sunsa da, onun yaşamının temel hatlarını ortaya koyar.

İbn Hâldun, Endülüs’te yaşayan ve Beni Hâldun adıyla anılan bir aileden gelmektedir. Ailesi, 13. yüzyıl ortalarında Kastilya Kralı III. Ferdinand’ın istilası sonrası Tunus’a göç etmiş ve burada Hafsi hanedanının yanında resmi görevlerde bulunmuştur. Babası ve dedesi ise politik hayattan uzaklaşarak mistik bir yaşam sürmüşlerdir. Hâldun’un kardeşi Yahya, Abdülvadi hanedanı üzerine bir eser yazmış, ancak sarayın resmi tarihçiliği için yarıştığı bir rakibi tarafından öldürülmüştür.

52 goruntulenme