İbn Hazm, 11. yüzyılda Endülüs'te yaşamış fakih, usulcü, hadisçi, tarihçi, edebiyatçı ve şairdir. Tam adı Ebû Muhammed Ali b. Ahmed b. Saîd b. Hazm'dır. Zâhirî mezhebinin en önemli temsilcisi ve bu mezhebi sistemli hâle getiren âlim olarak bilinir; aşk üzerine yazdığı "Tavku'l-Hamâme" (Güvercin Gerdanlığı) ise Arap edebiyatının tanınmış eserleri arasındadır.
7 Kasım 994'te Kurtuba'da (Córdoba) doğdu. Babası Ahmed b. Saîd, Emevî halifeliği döneminde devleti fiilen yöneten Âmirîler'den el-Mansûr ve oğlu el-Muzaffer'in vezirlerindendi. İbn Hazm çocukluğunu Kurtuba'nın doğu kesimindeki aile konağında, varlıklı ve kültürlü bir çevrede geçirdi.
Siyaset ve sürgün yılları
Âmirî yönetiminin 1009'da yıkılmasıyla Kurtuba uzun bir iç savaş dönemine girdi. Bu karışıklıklarda ailesi zarar gördü; ağabeyi ve kısa süre sonra babası öldü. İbn Hazm, Emevî hanedanının yeniden iş başına gelmesini savundu ve bu uğurda siyasete katıldı. 1023'te kısa süren halifeliğinde Abdurrahman el-Müstazhir'in vezirleri arasında yer aldı; halifenin öldürülmesinin ardından hapse atıldı.
Hayatı boyunca birkaç kez hapis ve sürgün yaşadı. Emevî halifeliğini canlandırma çabalarının sonuçsuz kaldığını görünce siyaseti bırakıp kendini ilme verdi.
Fikirleri ve eserleri
Fıkıhta önce Şâfiî mezhebini benimsedi, ardından Dâvûd b. Ali'nin kurduğu Zâhirî ekole geçti. Bu anlayışa göre hükümler Kur'an ve sahih sünnetin açık lafzından çıkarılmalıydı; bu yüzden kıyası reddetti ve mezhep imamlarını sorgulamadan izlemeye, yani taklide karşı çıktı. Mantığı ve akıl yürütmeyi dinî ilimler için gerekli bir araç saydı.
Sert üslubu nedeniyle dönemin âlimleriyle sık sık tartışmaya girdi; görüşleri yüzünden eserleri bir dönem toplu olarak yakıldı.
Oğlunun aktardığına göre yaklaşık 400 ciltlik bir külliyat bıraktı; bunların ancak küçük bir kısmı günümüze ulaştı. Başlıca eserleri şunlardır:
- "el-Muhallâ": Zâhirî fıkhın en kapsamlı kaynaklarından biri.
- "el-İhkâm fî Usûli'l-Ahkâm": Zâhirî fıkıh usulünü ortaya koyan eser.
- "el-Fasl fi'l-Milel ve'l-Ehvâ ve'n-Nihal": Dinler ve mezhepler tarihi alanında karşılaştırmalı bir inceleme.
- "Merâtibü'l-İcmâ": Âlimlerin üzerinde birleştiği hükümlere dair.
- "Tavku'l-Hamâme": Aşkın hâllerini kendi gözlemleri ve şiirlerle anlatan edebî eser.
Son yıllarını bugünkü Huelva yöresinde, Lable (Niebla) yakınlarındaki atalarının köyü Mente Lişem'de, küçük bir öğrenci grubuna ders vererek geçirdi ve Ağustos 1064'te orada öldü. Fıkıh, dinler tarihi ve edebiyat alanlarındaki eserleri bugün de İslam düşüncesi ve Endülüs kültürü üzerine yapılan çalışmaların temel kaynakları arasındadır.
