Gümüşhacıköy, Amasya’nın en batı ucunda yer alan bir ilçedir. Eskiden Hacıköy olarak bilinen bu yer, Gümüş nahiyesinin adıyla birleştirilerek günümüzdeki adını almıştır. İlçenin yüzölçümü 629 km²’dir ve deniz seviyesinden ortalama 819 metre yüksektedir. Doğusunda Merzifon, güney ve batısında Çorum, kuzeyinde ise Samsun illeriyle komşudur.
Coğrafi açıdan dağlık bir bölgeye konumlanan Gümüşhacıköy’ün kuzeydoğusunda Tavşan Dağı, güneybatısında Ereğli Dağı ve batısında 1 873 metrelik İnegöl Dağı yükselir. Dağların dorukları ilçe sınırları dışında kalırken, orta ve doğu kesimlerdeki ovalar geniş tarım arazileri oluşturur. Gümüşsuyu Çayı ve Hamamözü Deresi gibi akarsular bu ovaları sulayarak sonunda Kızılırmak ve Yeşilırmak’a katılır.
İlçenin tarihî geçmişi, Kimmerler’in ilk yerleşimciler olarak adını Kimmari’ye bırakmasıyla başlar. Daha sonraki dönemlerde Doğu Roma İmparatorluğu’nun Etonia şehri üzerine kurulduğu, 11. yüzyılda Artu Bey’in bölgeyi ele geçirdiği ve 14. yüzyılın sonlarında Sadreddin Artik el‑Kimmari’nin imar ettiği yerleşmenin Artıkova/Artıkabat adlarını aldığı bilinir.
Osmanlı döneminde ise Sadreddin Artık’ın torunu Hacı Ahmet Çelebi’nin adını taşıyan Hacı Nazır Köyü, zamanla Hacıköy’e dönüşmüş ve gümüş madenlerinin bulunması nedeniyle “Has Arpalık” olarak anılmıştır. 19. yüzyılın sonunda Sivas vilayetinin Amasya sancağına bağlı bir kaza merkezi olan ilçe, Mecitözü’ye de Hacıköy denildiği için adı Gümüşhacıköy olarak resmi hâle gelmiştir.
Osmanlı döneminde şehirde kurulan bedesten ve saat kulesi, uluslararası ipek yolunun önemli bir ticaret noktası olmuştur. Tarihçi Halil İnalcık, bedestenli şehirlerin genellikle uluslararası ticaret merkezleri olduğunu vurgulamış ve Gümüşhacıköy’ün Hindistan, İran ve Avrupa’dan gelen tüccarlara konaklama, tanışma ve alışveriş imkânı sunduğunu belirtmiştir.
İlçede ayrıca dört sulama göleti bulunur: en büyüğü Karaköy (Balıklı) göleti, ardından İmirler, Çitli Bağlıca ve Keltepe mevkiindeki Ayvalı göletleri gelir; bu su kaynakları tarıma destek vererek yerel ekonomiyi canlandırır.
