Ahmed Nihâvendî

Ahmed b. Muhammed en-Nihâvendî, 8. yüzyılın ikinci yarısı ile 9. yüzyılın ilk yarısı arasında yaşamış İranlı bir gökbilimci ve matematikçidir. Adındaki nisbe, bugün İran sınırları içinde kalan Nihâvend şehrinden geldiğini gösterir. Abbâsî döneminin en erken astronomlarından biri sayılır ve Cündişâpûr'da yaptığı güneş gözlemleriyle anılır.

Cündişâpûr'daki gözlemleri

Nihâvendî'nin hayatı hakkında bilinenler oldukça sınırlıdır. Ona dair bilgilerin büyük kısmı, yaklaşık iki yüzyıl sonra Mısır'da yaşamış astronom İbn Yûnus'un aktardığı rivayetlere dayanır. Bu rivayetlere göre Nihâvendî, Hârûnürreşîd'in güçlü veziri Yahyâ b. Hâlid el-Bermekî'nin yönetimde olduğu yıllarda Huzistan bölgesindeki Cündişâpûr'da gökyüzünü gözlemledi.

Yahyâ'nın vezirlik dönemi 786-803 yılları arasına denk geldiği için bu gözlemlerin 790-800 civarında yapıldığı kabul edilir.

O sıralarda Bağdat yeni kurulmuş bir şehirdi ve eski Yunan biliminin İslam dünyasındaki en önemli merkezi hâlâ Cündişâpûr'du. Nihâvendî'nin özellikle güneşin ortalama hareketini belirlemeye yönelik ölçümler yaptığı ve sonuçlarını bir astronomi cetvelinde (zîc) topladığı bildirilir. Ancak dönemin Müslüman yazarları bu gözlemlerin yapıldığı bir rasathaneden açıkça söz etmez.

Bu nedenle onun düzenli bir rasathanede mi, yoksa daha mütevazı imkânlarla mı çalıştığı araştırmacılar arasında tartışmalıdır. İslam dünyasında bilinen ilk büyük rasathaneler, ancak Me'mûn döneminde (813-833) Bağdat ve Şam'da kurulmuştur.

Eserleri

Kaynaklarda Nihâvendî'ye beş eser atfedilir:

• ez-Zîcü'l-müştemil: Gözlem sonuçlarını içeren kapsamlı astronomi cetveli.
• el-Müdhal ilâ ilmi'l-hey'e: Batlamyus'un eserlerinin içeriğini otuz bölümde ele alan bir giriş kitabı.
• Kitâbü'l-Müdhal ilâ ilmi'n-nücûm
• Kitâbü'l-Cem' ve't-tefrîk
• Kitâb ilâ Muhammed b. Mûsâ fi'n-Nîl

Araştırmacılar ikinci ve üçüncü eserin aynı kitap olabileceğini düşünür. Son eserin adı da soru işaretleri taşır: Aynı dönemde bu adla bilinen bir yazar tespit edilemediği gibi, İranlı bir astronomun Nil üzerine yazması da bazılarına tuhaf gelmiştir. Kelimenin "nehir" yerine "dileğe ulaşma" anlamında okunabileceği, dolayısıyla eserin talih üzerine bir yıldız falı risalesi olabileceği de ileri sürülmüştür. Eserlerinin hiçbiri bütünüyle günümüze ulaşmamıştır.

Nihâvendî, Bağdat'ta büyük bilim kurumlarının henüz oluşmadığı bir dönemde gözleme dayalı astronomi yapan ilk isimlerden biri olarak bilim tarihinde yer alır. Çalışmalarının kendi zamanında pek duyulmamış olması, onu sonraki kuşakların aktarımlarıyla tanıdığımız, izleri silik ama öncü bir figür hâline getirir.