İbn Gâzî el-Miknâsî, tam adıyla Ebû Abdullah Muhammed b. Ahmed İbn Gâzî el-Osmânî el-Miknâsî (1437-1513), Faslı bir İslam hukukçusu, kıraat ve hadis âlimi, tarihçi ve matematikçidir. Mâlikî fıkhına dair çalışmalarının yanı sıra aritmetik üzerine yazdığı manzum eser ve bu esere yaptığı şerhle tanınır.
Hayatı
İbn Gâzî 1437'de Meknes'te doğdu. Berberî Kütâme kabilesine bağlı Benî Osman sülalesinden geliyordu; "İbn Gâzî" adı, ailenin büyük atalarından Gâzî'ye dayanır. İlk eğitimini Meknes'te aldıktan sonra 1454 civarında, on yedi yaşlarındayken Fes'e giderek Karaviyyîn ve çevresindeki medreselerde uzun yıllar okudu. Kıraat, Arap dili, tefsir, hadis, fıkıh, siyer ve matematik başta olmak üzere geniş bir yelpazede icazet aldı.
Öğrenimini tamamladıktan sonra Meknes'e dönerek şehrin büyük camisinde hatiplik ve müderrislik yaptı. Ancak Vattâsî yönetimiyle yaşanan bir anlaşmazlık sonrasında Fes'e yerleşmek zorunda kaldı. Fes'te Karaviyyîn Camii'nde imam-hatip ve müderris olarak görev aldı; hayatının sonuna kadar buradaki ilim çevresinin önde gelen isimlerinden biri oldu.
Çok sayıda öğrenci yetiştirdi; bunlar arasında kendi oğulları da vardı. 1491'de hocalarını ve aldığı icazetleri kaydettiği bir fihrist kaleme aldı. 1513'te Fes'te öldü.
Eserleri
İbn Gâzî'nin eserleri kıraat, hadis, fıkıh, dil, tarih ve matematik gibi farklı alanlara yayılır. Başlıcaları şunlardır:
- Münyetü'l-hüssâb: Mağribli matematikçi İbnü'l-Bennâ'nın aritmetik kitabı Telhîsu a'mâli'l-hisâb'ın içeriğini bazı eklerle manzum hâle getiren eser.
- Bugyetü't-tullâb fî şerhi Münyeti'l-hüssâb: Kendi manzumesine yazdığı, aritmetik ve cebir yöntemlerini açıklayan yaklaşık 300 sayfalık şerh; 1490'da tamamlandı.
- el-Külliyyât: Mâlikî mezhebine göre hukuki meseleleri ve fetvaları derleyen kısa bir eser.
- Şifâü'l-galîl: Halîl b. İshak'ın Mâlikî fıkhına dair Muhtasar'ı üzerine yazılmış şerh.
- er-Ravzü'l-hetûn fî ahbâri Miknâseti'z-zeytûn: Meknes'in tarihini ve şehirde yetişen âlimleri anlatan eser.
Bugyetü't-tullâb, 19. yüzyılın sonunda Fas'ta taşbaskı olarak yayımlandı ve üzerine haşiyeler yazıldı. Bu durum, eserin Mağrib'deki matematik öğretiminde uzun süre kullanıldığını gösterir.
İbn Gâzî, Mağrib'de dinî ilimlerle matematik eğitimini bir arada sürdüren âlim geleneğinin geç dönem temsilcilerinden biridir. Hem Meknes tarihine dair eseri hem de aritmetik çalışmaları, bölgenin 15. yüzyıl bilim ve kültür hayatını anlamak için önemli kaynaklar arasında yer alır.
