Fahreddin er-Râzî

Fahreddin er‑Râzî, 6 Şubat 1149’da doğmuş ve 29 Mart 1210’da vefat etmiş bir Eşâri âlim, fizikçi ve Kur’an müfessiri olarak tanınır. Tam adı Muhammed bin Ömer bin Hüseyin bin Hüseyin bin Ali et‑Teymî el‑Bekrî olan Râzî, Horasan’da yetişen büyük bir âlimin oğlu olarak ilk öğrenimini babasından almıştır. Dinî ilimlerin yanı sıra fen bilimlerine de ilgi duyan Râzî, zamanının önde gelen üstadlarından eğitim görmüş ve ardından çeşitli şehirlerde araştırma ve tartışmalara katılmıştır.

Harezm’de Mutezililer, Herât’ta Kerramiyye mensupları ve Sabûnî gibi Maturidi âlimleriyle fikir alışverişi yapıp münazaralar yürütmüş, bu tartışmaları “Münazarat” adlı eserinde derlemiştir. Horasan’da Kutbüddin Muhammed’in de takdirine layık görülmüş, bölgenin ilmi çevreleri arasında saygın bir konuma yükselmiştir.

Râzî, sadece dinî ilimlerde değil, fizik gibi pozitif bilimlerde de önemli çalışmalar yapmıştır. Cisimlerin hareketi ve sesin özellikleri üzerine gözlemler yürütmüş, bu konularda özgün görüşler ortaya koymuştur.

En çok tanınan eseri, “Mefâtihü’l‑Gayb” adlı Kur’an tefsiridir. “Ulu Tefsir” olarak da anılan bu eser, sistematik yapısı sayesinde tefsir literatüründe öncü bir çalışma olarak kabul edilir; Türkçeye “Gaybın Anahtarları” şeklinde çevrilebilir. Nesefî, bu tefsirin özetini “Vâdıh” adlı bir kitapta sunmuştur.

Diğer önemli eseri “el‑Metâlib‑ül‑Âliyye”, dokuz ciltlik kapsamlı bir külliyattır. Tanrı’nın varlığı, ilahi sıfatlar, evrenin yaratılışı, varlık teorileri, psikoloji, peygamberlik, özgür irade gibi metafizik konulara dair derinlemesine analizler içerir.