Ali bin İsa el-Kehhâl, 10. yüzyılın sonu ile 11. yüzyılın ilk yarısında Bağdat'ta yaşamış göz hekimidir. Adındaki "kehhâl" sözcüğü Arapçada göz hekimi anlamına gelir. Orta Çağ İslam dünyasının en tanınmış göz hekimi sayılır; Latince kaynaklarda Jesu Haly ya da Jesu Occulist adlarıyla geçer.
Hayatına dair bilgiler azdır ve ölüm tarihi kaynaklarda farklı verilir; yaygın kabul 1010 civarında etkin olduğu, bazı kayıtlara göre ise 1038 dolaylarında öldüğü yönündedir.
Eğitimi
Hekimliği Bağdat'ta, filozof ve hekim Ebü'l-Ferec bin Tayyib'in öğrencisi olarak öğrendi ve mesleğini de aynı şehirde sürdürdü. Bazı kaynaklar onu Hristiyan olarak kaydeder; bu bilginin adındaki "İsa"dan kaynaklanmış olabileceği de ileri sürülmüştür.
Tezkiretü'l-kehhâlîn
Ünü, 11. yüzyılın başlarında kaleme aldığı "Tezkiretü'l-kehhâlîn" (Göz Hekimlerinin Defteri) adlı esere dayanır. Kitap, göz ve göz hastalıkları üzerine Arapça yazılmış olup eksiksiz biçimde günümüze ulaşan en kapsamlı eserdir. Yazar, Galenos ile Huneyn bin İshak başta olmak üzere önceki hekimlerin birikimini kendi gözlemleriyle birleştirmiştir.
Eser üç bölümden oluşur:
- Birinci bölüm gözün yapısını ve işleyişini anlatır.
- İkinci bölüm göz kapakları, gözyaşı yolları ve kornea gibi dışarıdan görülebilen kısımların hastalıklarını ve tedavilerini ele alır.
- Üçüncü bölüm dışarıdan görülmeyen iç hastalıklara ve görme bozukluklarına ayrılmıştır.
Kitapta 130'u aşkın göz hastalığı, belirtileri ve tedavi yollarıyla tanıtılır. Sonunda, göze etkileri açıklanan 140'tan fazla ilacın alfabetik bir listesi bulunur. Hastalıkların gözün hangi kısmını etkilediğine göre sınıflandırılması, eseri sonraki kuşaklar için kullanışlı bir başvuru kitabı yaptı.
Katarakt ameliyatına ilişkin ayrıntılı tarifler veren yazar, ameliyat sırasında hastanın korkusunu yatıştırmak için onunla sakin ve yumuşak bir dille konuşulmasını da öğütler. Bugün Vogt–Koyanagi–Harada sendromu olarak bilinen, göz iltihabıyla seyreden hastalığın belirtilerini ilk tarif edenlerden biri olarak da anılır.
Etkisi
Tezkire, yazıldığı dönemden itibaren İslam dünyasında göz hekimlerinin en çok yararlandığı ders kitabı oldu. Latinceye çevrilen metin 1497'de Venedik'te basıldı ve Avrupa'da da okundu. 20. yüzyılda eser yeniden ilgi gördü: Eser 1904'te Julius Hirschberg ile Julius Lippert tarafından Almancaya çevrildi; Casey Wood'un 1936'da yayımlanan İngilizce çevirisi büyük ölçüde bu Almanca metne dayanır.
Aynı adı taşıyan 9. yüzyıl astronomu Ali bin İsa el-Usturlâbî ile karıştırılmamalıdır.
