Esireddin el-Ebherî

Esireddin el-Ebheri, tam adıyla Esireddin el-Mufaddal bin Ömer es-Semerkandi el-Ebheri, 13. yüzyılda yaşamış Müslüman filozof, astronom ve matematikçidir. Medreselerde yüzyıllarca okutulan mantık özeti İsagoci ile tanınır.

Hayatı

Doğum tarihi bilinmiyor; doğum yeri de tartışmalıdır. Nisbesi İran'daki Ebher kasabasına işaret eder, bazı kaynaklar ise onu Musullu sayar. Ailesinin aslen Semerkantlı olduğu belirtilir. Matematik ve astronomiyi Musul'da Kemaleddin İbn Yunus'tan öğrendi; Fahreddin Razi'nin derslerine de katıldığı kaydedilir.

Moğol akınları sırasında Erbil'e geçti; Musul başta olmak üzere çeşitli merkezlerde ders verdi. Talebeleri arasında tarihçi İbn Hallikan, kozmograf Zekeriya el-Kazvini ve mantıkçı Necmeddin el-Katibi gibi isimler bulunur. 1262 ile 1265 arasında öldüğü kabul edilir; kesin yıl kaynaklara göre değişir.

Eserleri

En yaygın eseri olan İsagoci, Porfirios'un aynı adlı girişinden esinlenen kısa bir mantık kitabıdır ve üzerine çok sayıda şerh yazılmıştır. Hidayetü'l-Hikme ise mantık, tabiat felsefesi ve metafiziği bir arada ele alan derli toplu bir felsefe kitabıdır. Astronomi alanında Muhtasar fi İlmi'l-Hey'e gibi risaleler kaleme almış, geometride de Öklid üzerine düzeltmeler yazmış ve paralellik postulatını ispat etmeye çalışmıştır.

Ebheri'nin kısa ve öğretici eserleri, İslam dünyasında mantık ve felsefe eğitiminin temel ders kitapları arasında uzun süre yerini korumuştur.