Necibüddin Semerkandi, tam adıyla Ebu Hamid Necibüddin Muhammed bin Ali bin Ömer es-Semerkandi, 13. yüzyılın başlarında yaşamış Semerkantlı bir hekimdir. Hastalıkların nedenlerini ve belirtilerini ele aldığı tıp kitabıyla İslam tıp tarihinde önemli bir yer edinmiştir.
Hayatı ve eserleri
Hayatına dair elimizde pek az ayrıntı vardır. Adından da anlaşılacağı üzere Semerkant kökenlidir ve Fahreddin Razi ile aynı dönemde yaşamıştır. Moğolların Herat'ı kuşattığı 1222 yılında, şehir halkının kılıçtan geçirildiği sırada hayatını kaybettiği bilinir.
Yaklaşık on tıp eseri kaleme alan Semerkandi'nin en çok tanınan çalışması el-Esbab ve'l-Alamat'tır. Hastalıkların sebeplerini, belirtilerini ve tedavi yollarını düzenli bir biçimde sunan bu el kitabı, sonraki yüzyıllarda hekimlerin başvuru kaynakları arasında yer aldı ve üzerine çok sayıda şerh yazıldı. Eserin etkisi yaklaşık beş yüzyıl sürmüş, Türkiye kütüphanelerinde de birçok yazma nüshası korunmuştur.
İlaç terkiplerini konu alan el-Akrabazin adlı eseri, bitki, hayvan ve maden kökenli altı yüzü aşkın maddeyi kayda geçirmesiyle eczacılık ve kimya tarihi açısından da değerli sayılır. Bunların yanında tek ilaçlar, ilaç hazırlama usulleri, hastaların beslenmesi ile yiyecek ve içecekler üzerine kısa risaleler de yazmıştır.
Biyografisi büyük ölçüde karanlıkta kalsa da Semerkandi, bıraktığı derli toplu eserler sayesinde Orta Çağ İslam tıbbının sık başvurulan yazarlarından biri olarak anılır.
