Meryem el-İcliyye

Meryem el‑İcliyye, ya da Al‑ʻIjliyyah bint al‑ʻIjli (العجلية بنت العجلي), 10. yüzyılda, şu anda kuzey Suriye sınırları içinde yer alan Halep şehrinde yaşamış bir Müslüman astronom ve usturlap ustasıdır. Kendi tasarladığı usturlap sayesinde gök cisimlerinin yüksekliğini ölçen bir bilim insanı olarak kayıtlara geçmiştir.

Kaynaklarda zaman zaman Meryem el‑Usturlabi (مريم الأسطرلابية) adıyla da anılsa da, “Meryem” ismi tarihî belgelerde yer almaz. İbnü’n‑Nedîm’e göre, el‑İcliyye babasının kızıydı; babası Bağdatlı bir usturlap yapımcısı olan Nasṭūlus’un çıraklarından biriydi. 944‑967 yılları arasında Halep’in ilk yöneticisi Seyfüʿ‑d‑Devle’nin himayesinde çalışmış ve bu dönemde çeşitli astronomik aletler üretmiştir.

Adının “el‑Asturlabiyy” kısmı, o dönemdeki “usturlapçı” mesleğini gösteren bir unvandır; gerçek adı ya da “Meryem” ismi tarihî kaynaklarca doğrulanmamıştır. Bunun dışında yaşamı hakkında başka bir bilgiye rastlanmaz.

Bilim dünyasındaki hatırası, 1990’da Palomar Gözlemevi’nde keşfedilen 7060 Al‑ʻIjliya adlı ana kuşak asteroide onur olarak yansımıştır; bu isimlendirme 14 Kasım 2016’da resmi olarak duyurulmuştur. Ayrıca, 2015 yılında yayımlanan “Binti” adlı ödüllü kitap ve Netflix’in “Vikings: Valhalla” dizisindeki bir karakter, onun ilham kaynağı olmuştur; İslam’ın Altın Çağı’nın “1001 İcat” eserinde de olağanüstü bir kadın olarak anılmıştır.