İbn Sa'd, tam adıyla Ebû Abdullah Muhammed b. Sa'd b. Menî' el-Basrî, 8. ve 9. yüzyıllarda yaşamış bir İslam âlimi ve tarihçisidir. Hadis, siyer, tarih ve nesep bilgisi alanlarında çalışmış; en çok, sahabe ve sonraki nesillerin hayatlarını derleyen büyük biyografi eseri et-Tabakâtü'l-kübrâ ile tanınır. Hocası Vâkıdî ile yakınlığı nedeniyle "Kâtibü'l-Vâkıdî" (Vâkıdî'nin kâtibi) lakabıyla da anılır.
Hayatı
İbn Sa'd Basra'da doğdu; doğum yılı çoğu kaynakta 777 olarak verilir, bazı kaynaklarda ise 784 geçer. Ailesi Hz. Abbas soyunun azatlısı olduğu için Hâşimî nisbesiyle de bilinir. Gençliğinde Basra'daki hadisçilerden ders aldı, ardından hadis ve tarih rivayetleri toplamak için Kûfe, Medine ve Mekke'ye gitti. Hicaz'da kaldığı sürede Hz. Peygamber'in savaşlarının geçtiği yerleri de yerinde inceledi.
815 civarında Bağdat'a yerleşti ve hayatının geri kalanını orada geçirdi. Burada siyer ve megâzî alanının önde gelen ismi Vâkıdî'nin kâtipliğini yaptı ve 823'teki ölümüne kadar onun yanından ayrılmadı. Hocasının kitaplarından ve rivayetlerinden geniş ölçüde yararlandı. 833'te Halife Me'mûn'un başlattığı "halku'l-Kur'ân" sorgulamasına çağrılan Bağdatlı âlimler arasında o da vardı; halifenin beklediği yönde cevap vererek serbest bırakıldı. İbn Sa'd, 16 Şubat 845'te Bağdat'ta öldü.
Tabakât ve diğer eserleri
Kitâbü't-Tabakâti'l-kebîr, tabakat türünün ilk örneği ve bu türde günümüze ulaşan en eski eserdir. Kitabın ilk kısmı Hz. Peygamber'in hayatını, savaşlarını, kişisel özelliklerini ve gönderdiği mektupları anlatır. İkinci ve daha hacimli kısım ise sahabeyi, tâbiîni ve yazarın kendi dönemine kadarki râvileri ele alır.
İbn Sa'd sahabeyi İslam'a giriş zamanlarına ve katıldıkları savaşlara göre kuşaklara ayırmış, ardından yerleştikleri şehirlere göre yeniden sınıflandırmıştır. Kadın sahabelere ayrı bir cilt ayırması da eserin dikkat çeken yanlarındandır. Rivayetlerde isnad kullanması, kitabın hadis usulüne uygun bir kaynak olarak görülmesini sağlamıştır.
Tabakât, Belâzürî ve Taberî başta olmak üzere sonraki pek çok tarihçi ve biyografi yazarına hem kaynak hem de model oldu. Eser 20. yüzyılın başında Leiden'de Eduard Sachau başkanlığındaki bir ekip tarafından yayımlandı; daha sonra Beyrut ve başka yerlerde yeni baskıları yapıldı. İbn Sa'd'a ayrıca Tabakât'ın ön taslağı niteliğindeki Kitâbü't-Tabakâti's-sagîr ve et-Târîh adlı eserler de atfedilir.
İbn Sa'd'ın eseri, ilk İslam toplumunun insanlarını, şehirlerini ve gündelik hayatını anlamak isteyen araştırmacılar için bugün de temel başvuru kaynaklarından biridir.
