Kerim Han Zend

Kerim Han Zend, İran tarihinin önemli isimlerinden biri olarak 1705 yılında Melayer'de doğmuş, 1 Mart 1779'da ise Şiraz'da hayata veda etmiştir. 1760 ile 1779 yılları arasında İran'ın fiili hükümdarı olarak görev yapmış ve Zend Hanedanı'nın kurucusu olarak İran tarihinde önemli bir yer edinmiştir.

Doğduğu topraklardan Zağros dağları eteklerine kadar uzanan ilginç bir geçmişe sahip olan Kerim Han, Zend kabilesinin Zend-i Begîle koluna mensup olan Înâk Han'ın oğlu olarak dünyaya gelmiştir. Hiçbir kayıtta yer almayan gençlik yıllarından sonra kabilenin lideri konumuna yükselmiştir. Dönemin güçlü hükümdarı Nadir Şah'ın ölümünün ardından, Zend kabilesi eski topraklarına, Hemedan ile İsfahan arasındaki Melayer bölgesine geri dönmüştür.

Kerim Han'ın siyasi hayatı, Bahtiyârîler ile kurduğu ittifakla başladı. İsfahan'da Vali Ebü’l-Feth ve Bahtiyârî lideri Ali Merdan Han ile birlikte üçlü bir yönetim kurarak Safevi hanedanından III. İsmail adındaki sekiz yaşındaki çocuğu tahta geçirdi. Kendisi de bu üçlü yönetimin bir üyesi olarak Hemedan'ı ele geçirdi ve Tahran yönünde ilerledi. Ancak, Ali Merdan Han'ın anlaşmaya uymaması üzerine 1751 yılının ocak ayında İsfahan'a dönerek duruma müdahale etti. III. İsmail'in vekili olarak yönetimi devralan Kerim Han, Zend ileri gelenlerini çeşitli devlet görevlerine atayarak "vekil" unvanıyla İran ve Kuzey Irak'ın kontrolünü elinde topladı.

İran'daki hakimiyetini sağlamlaştırmak için Kerim Han'ın karşı karşıya kaldığı en büyük engellerden biri Kaçarlar olmuştur. İlk başlarda Gürgan'ı kuşatırken müttefiklerinin yardımı üzerine geri çekilmek zorunda kaldı. Bu sırada Azad Han adındaki Afgan liderin Azerbaycan'da güç toplamaya başlaması, Kerim Han için yeni bir tehdit oluşturdu. Yapılan iki savaşta yenilgiye uğrayarak zor durumda kalan Kerim Han, Kaçarlar'ı devre dışı bırakmak zorunda kaldı. Fars bölgesini kontrol altında tutarken, rakibi Kaçar Muhammed Hasan Han ise Mazenderan ve Gilan'da hakimiyet kurmuştu. Kaçarlar'a karşı harekete geçen Kerim Han, arka arkaya iki yenilgiye uğradı ve Şiraz'a geri çekilmek zorunda kaldı. Kaçarlar'ın Şiraz'a girmesi ve Urmiye'ye doğru ilerlemesi üzerine, Azad Han'ın harekete geçtiği haberi üzerine İsfahan'a yöneldi ve Urmiye'de yapılan savaşta Azad Han'ın hakimiyetine son verdi. Bu mücadeleden faydalanarak Şiraz'da otoritesini güçlendiren Kerim Han, 1758 yılının mart ayında Kaçar Muhammed Hasan Han'ın ikinci kez Şiraz'ı kuşatmasıyla karşı karşıya kaldı. İyi hazırlıklar yapan Kerim Han'ın kaleden yaptığı huruc hareketleri Kaçarlar'ı zor durumda bıraktı ve Kaçar ordusundaki Özbek ve Afgan askerlerinin ayaklanması kuşatmanın sonunu getirdi.

1758 yılında Kerim Han'ın ordusu Kaçarlar'ı ağır bir yenilgiye uğrattı ve Muhammed Hasan Han öldürülerek başı Tahran'a gönderildi. Safevi hükümdarı III. İsmail'i yanına alan Kerim Han, Tahran'da yapılan Nevruz kutlamaları sırasında resmen "vekil" olduğunu ilan etti. Bundan kısa bir süre sonra da Horasan hariç tüm İran üzerinde hakimiyet kurdu. Dışarıda ve saray içinde kendisine karşı girişilen hareketleri zamanında haber alarak önleyen Kerim Han, 1765 yılında Şiraz'a yerleşerek on dört yıl boyunca bu şehirden ülkeye yön verdi.