Mali İmparatorluğu

Mali İmparatorluğu, Batı Afrika’nın kalbinde, Manding bölgesinde ortaya çıkan ve 1230’dan 1670’e kadar hüküm süren bir devlet olarak tarih sahnesinde yer alır. Kuruluşunu Sundiata Keita’ya borçlu olan bu imparatorluk, özellikle Musa Keita döneminde gösterdiği zenginlikle ün kazanmıştır. Resmi dili Manding idi ve başkenti, Mandinka Krallığı’nın köklerini taşıyan Nijer Nehri’nin üst kesimlerinde, Manding etrafında toplanan küçük bir yerleşim birimiydi.

Gana İmparatorluğu ve kuzeydeki Wagadu’nun çöküşünün ardından, 11. ve 12. yüzyıllarda Mali toprakları hızla genişledi. Bu genişleme, ticaret yollarının güneye kaymasıyla Bonoman gibi yeni devletlerin doğmasına zemin hazırladı. Erken dönemle ilgili bilgiler, Arap tarihçileri ve sözlü gelenekler arasında çelişkili olduğundan kesin bir tablo çizmek zor olsa da, Sundiata Keita hakkında İbn Haldun aracılığıyla güvenilir kayıtlar bulunur. Sundiata, Sosso İmparatoru Soumaoro Kanté’ye karşı yürüttüğü mücadele sonucunda 1235’te Sosso’yu fethetti ve böylece Sahra dışı ticaret yollarına erişim sağladı.

Sundiata’nın 1255’teki ölümünün ardından hükümdarlara “mansa” unvanı verildi. 1285’te eski bir saray kölesi olan Sakoura, imparatorluk sınırlarını büyük ölçüde genişleterek en güçlü yöneticilerden biri oldu. Memluk Sultanı An‑Nasır Muhammed döneminde (h. 1298‑1308) Mekke’ye hac yapan bir mansa, dönüş yolunda vefat etti. Ardından Musa Keita 1312’de tahtına oturdu, 1324‑1326 yılları arasında Mekke’ye hac ziyareti yaptı ve Mısır’a gönderdiği cömert hediyelerle orada enflasyona yol açtı. Onun oğlu Maghan, 1337’de mansa oldu fakat 1341’de amcası Süleyman tarafından tahttan indirildi; Süleyman’ın 19 yıllık saltanatı sırasında İbn Battuta Mali’yi ziyaret etti. Süleyman’ın ölümü, Altın Çağ’ın sonu ve imparatorluğun yavaş yavaş gerilemeye başlamasını işaret etti.

15. yüzyılda hâlâ büyük bir devlet olduğunu Tarık el‑Sudan, Venedikli kaşif Alvise Cadamosto ve Portekizli tüccarlar teyit etti. 16. yüzyıl başında Leo Africanus’un gözlemleri de Mali’nin geniş topraklarına sahip bir krallık olduğunu gösterdi. Ancak 1507’den itibaren Diara, Büyük Fulo ve Songhay gibi komşu devletlerin saldırıları sınırları daralttı; 1542’de Songhay başkenti işgal etti ancak imparatorluğu tamamen ele geçiremedi. 17. yüzyılda Bamana İmparatorluğu’nun akınlarıyla karşı karşıya kalan Mali, 1670’te Bamana başkentine yapılan baskı sonucunda hızla parçalanarak bağımsız şefliklere bölündü. Son kalan Keita ailesi, Kangaba’da kasabalarına çekilerek bölgenin taşra şefleri haline geldi.